Từ khoảng năm 2008, Comoros ban hành luật về quốc tịch kinh tế cho phép cấp quốc tịch để đổi lấy đóng góp tài chính. Chương trình không vận hành theo kiểu bán lẻ cho từng nhà đầu tư như các nước Caribbean mà được thực hiện qua các thu xếp với một số nước vùng Vịnh, với số lượng hộ chiếu cấp theo lô lớn.

Phần lớn là người không quốc tịch đang sống ở các nước vùng Vịnh — chính nhóm mà bài Kuwait mô tả: những người sinh ra và sống cả đời ở đó nhưng không được công nhận là công dân.

Quốc hội Comoros lập uỷ ban điều tra chương trình, và kết quả nêu các vấn đề nghiêm trọng về số lượng hộ chiếu thực tế đã cấp, về việc bao nhiêu tiền thực sự vào ngân sách nhà nước, và về việc hồ sơ được xử lý ra sao. Đã có các vụ truy tố tại Comoros liên quan tới chương trình, và chương trình đã bị chấm dứt.

Nhiều người vẫn ở trong tình trạng bấp bênh: họ có một cuốn hộ chiếu của một nước họ chưa từng tới, không nói ngôn ngữ, không có quyền cư trú thực tế ở đó. Và ở nước họ đang sống, tấm hộ chiếu đó có thể được dùng để phân loại lại họ thành người nước ngoài.

Quốc tịch không giải quyết được vấn đề người không quốc tịch nếu nó không đi kèm một nơi để sống. Một quốc tịch có ích khi nó cho quyền vào một lãnh thổ, quyền làm việc ở đó, và sự bảo hộ lãnh sự khi ở nước ngoài. Một cuốn hộ chiếu không đi kèm ba thứ đó chỉ là giấy.

Bán theo lô khác hoàn toàn bán theo hồ sơ. Các chương trình Caribbean nghiêm túc xét từng hồ sơ một, có thẩm định, có từ chối. Comoros bán theo thu xếp giữa hai nhà nước với số lượng lớn, và toàn bộ khâu xét từng người biến mất. Khi một nước cấp giấy tờ hàng loạt mà không xét thì giá trị của tất cả giấy tờ nước đó cấp, kể cả của công dân bình thường, đều giảm.

Không. Các chương trình Caribbean vận hành công khai, có luật, có thẩm định, có kiểm toán, và cung cấp một thứ có giá trị thật. Bài học là cùng một ý tưởng thực hiện không có kiểm soát thì gây hại cho đúng nhóm yếu nhất. Thứ làm cho việc bán quốc tịch trở nên chính đáng và bền vững chính là khâu xét từng hồ sơ — cái mà Comoros đã bỏ qua.

Quần đảo Comoros có bốn đảo chính; ba đảo hợp thành nước Comoros, đảo thứ tư là Mayotte hiện là một tập thể hải ngoại của Pháp. Comoros tuyên bố chủ quyền với Mayotte trong khi Pháp quản lý đảo này sau các cuộc trưng cầu dân ý tại chỗ. Hệ quả về quốc tịch rất cụ thể: người sinh ở Mayotte theo quy định của Pháp có đường tới quốc tịch Pháp tức quốc tịch EU, còn người sinh cách đó vài chục km trên một đảo khác của cùng quần đảo thì không.