Năm 2019 Gambia khởi kiện Myanmar tại Toà án Công lý Quốc tế, cho rằng Myanmar vi phạm Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng liên quan tới người Rohingya. Toà đã ra các biện pháp khẩn cấp tạm thời năm 2020 và năm 2022 bác các phản đối của Myanmar về thẩm quyền, xác nhận vụ kiện được xét tiếp.

Không. Gambia không có người Rohingya sinh sống, không chung biên giới với Myanmar, không có lợi ích kinh tế nào ở đó. Cơ sở pháp lý được viện dẫn là nghĩa vụ mang tính đối với toàn thể cộng đồng quốc tế — mọi quốc gia thành viên công ước đều có lợi ích pháp lý trong việc công ước được tuân thủ, kể cả khi không bị hại trực tiếp.

Thư viện này đã ghi mười tám cơ chế tạo ra người không quốc tịch và năm trường hợp khắc phục, và cả năm đều do chính nước gây ra vấn đề tự sửa. Suốt hai mươi bài, không có một cơ chế nào từ bên ngoài có thể buộc một nhà nước phải sửa. Gambia là lần đầu tiên xuất hiện một cơ chế như vậy.

Chưa có phán quyết cuối cùng, vụ kiện đã kéo dài nhiều năm, toà không có lực lượng thi hành phán quyết của mình, và tình cảnh thực tế của người Rohingya trong các trại tại Bangladesh chưa thay đổi vì vụ kiện. Nhưng có ba thứ đã thay đổi thật: có một hồ sơ pháp lý chính thức do một toà án quốc tế lập; nguyên tắc rằng một nước không liên quan có tư cách khởi kiện đã được xác nhận và dùng lại được; và nó lập tiền lệ rằng gây ra tình trạng không quốc tịch quy mô lớn không còn miễn phí về mặt ngoại giao.

Hộ chiếu mình mua được bảo vệ bởi cùng một hệ thống luật quốc tế đó. Khi hệ thống có răng thì giá trị của mọi quốc tịch tăng lên, kể cả quốc tịch mình đã trả tiền để có. Đó không phải chuyện đạo đức trừu tượng mà là hạ tầng của chính món hàng.

Từ 1982 tới 1989, Gambia và Senegal lập một liên bang gọi là Senegambia với các thu xếp về quốc phòng, kinh tế và tiền tệ. Liên bang giải thể năm 1989 do bất đồng về mức độ hợp nhất, nhưng giải thể bằng thoả thuận chứ không bằng chiến tranh.

Yemen hợp nhất đối xứng trên giấy rồi nội chiến; Tanzania bất đối xứng cho một bên giữ nhà nước riêng và tồn tại sáu mươi năm; Cameroon hợp nhất rồi tập trung hoá dần và xung đột; Gambia–Senegal là liên bang lỏng, mỗi bên giữ chủ quyền, và giải thể trong hoà bình. Liên minh càng lỏng càng dễ tan nhưng tan mà không đổ máu; càng chặt thì càng khó tan, và khi tan thì tan bằng bạo lực. Với mọi cam kết dài hạn, hãy hỏi cơ chế thoát ra trông thế nào chứ không chỉ hỏi điều kiện vào.

Gambia là một dải đất rộng chưa tới năm mươi km chạy dọc sông Gambia, dài khoảng bốn trăm km từ bờ biển vào trong đất liền, và đường biên giới gần như hoàn toàn nằm bên trong Senegal. Hình thù này là kết quả trực tiếp của việc phân chia thuộc địa giữa Anh và Pháp dọc theo một con sông.