Năm 1962 chính quyền Syria khi đó tiến hành một cuộc kiểm kê dân số đặc biệt tại tỉnh Hasakah ở đông bắc trong một ngày, và người dân phải chứng minh đã cư trú tại Syria từ trước một mốc thời gian quy định. Hàng trăm nghìn người không đáp ứng được yêu cầu chứng minh — vì không có giấy tờ, vì không có mặt hôm đó, hoặc lý do khác — và bị loại khỏi danh sách công dân.

Ajanib nghĩa là người nước ngoài, được cấp một loại giấy tờ ghi nhận sự tồn tại nhưng không phải công dân, không có hộ chiếu và bị hạn chế về việc làm, sở hữu tài sản, kết hôn hợp pháp và học lên cao. Maktumin nghĩa là người bị che giấu, không có giấy tờ gì cả — về mặt hành chính những người này không tồn tại. Năm 2011 một sắc lệnh cho phép nhóm ajanib đăng ký nhận quốc tịch, nhưng nhóm maktumin phần lớn không nằm trong phạm vi áp dụng vì không có gì để bắt đầu chuỗi chứng minh.

Vì không có đạo luật nào tuyên bố tước quốc tịch của ai, không có sắc lệnh trục xuất — chỉ có một cuộc kiểm kê và một yêu cầu về giấy tờ. Đặt cạnh Liban, nơi không tổng điều tra dân số suốt hơn chín mươi năm vì kết quả sẽ đặt lại cán cân quyền lực, ta thấy việc đếm dân chưa bao giờ chỉ là chuyện thống kê.

Vì luật quốc tịch Syria truyền theo dòng cha. Nếu người cha đã mất, mất tích, không có giấy tờ, hoặc hôn nhân không được đăng ký chính thức thì người mẹ không thể một mình đăng ký quốc tịch Syria cho con; đồng thời nước sở tại thường không cấp quốc tịch cho trẻ sinh ra từ cha mẹ là người tị nạn. Kết quả là đứa trẻ không có quốc tịch của nước nào.

Có. Bốn nước cùng khu vực cho thấy điều đó: Nepal và Liban vẫn giữ quy định gây hệ quả nặng, trong khi Iran sửa năm 2019 và Iraq vốn đã khác từ luật 2006. Đây là bằng chứng rằng loại quy định này không phải điều bất biến của khu vực hay văn hoá mà là một lựa chọn lập pháp.

Từ năm 2011, xung đột đã khiến hơn một nửa dân số trước chiến tranh phải rời khỏi nơi ở — quy mô lớn nhất trong bất kỳ cuộc khủng hoảng di dời nào của thế kỷ 21. Vài triệu người ra nước ngoài, tập trung ở Thổ Nhĩ Kỳ, Liban, Jordan, Iraq, Ai Cập và Đức, cùng vài triệu người khác phải di dời trong chính lãnh thổ Syria.

Tháng 12/2024 chính quyền tồn tại từ năm 1963 chấm dứt và Syria bước vào giai đoạn chuyển tiếp. Tình hình đang diễn biến, với các thoả thuận về thể chế, việc dỡ bỏ hoặc điều chỉnh trừng phạt quốc tế và việc hồi hương người tị nạn đều đang được xử lý. Mọi thông tin về thủ tục, giấy tờ, thị thực và điều kiện đi lại phải được xác minh từ nguồn chính thức hiện hành.

Giữ bản gốc giấy tờ hộ tịch của gia đình mình, đăng ký khai sinh cho con đúng hạn và đúng nơi, và không bao giờ để một chu kỳ cấp lại giấy tờ trôi qua mà mình không có tên trong đó. Với phần lớn người đọc đó là việc nhỏ; với hàng trăm nghìn người trong bài này, đó chính là ranh giới giữa có và không có một quốc tịch.