Tổng quan
Hà Lan giữ hộ chiếu hạng 4 thế giới với 164 điểm đến không cần xin thị thực trước, là thành viên sáng lập Liên minh Châu Âu, nằm trong Schengen, và dùng đồng euro.
Với người Việt đang tìm hiểu, có hai điều phải nói ngay, và cả hai đều là tin không vui:
Thứ nhất: visa nhà đầu tư Hà Lan đã ĐÓNG từ ngày 1 tháng 1 năm 2024. Chương trình này vốn đã rất ít người dùng — ngưỡng vốn cao và điều kiện chặt tới mức trong nhiều năm chỉ có một số hồ sơ được duyệt — nên chính phủ chấm dứt nó. Không có chương trình thay thế.
Thứ hai, và quan trọng hơn nhiều: Hà Lan về nguyên tắc KHÔNG cho giữ hai quốc tịch khi nhập tịch. Người nhập quốc tịch Hà Lan thường phải từ bỏ quốc tịch gốc. Đây là điểm khác biệt lớn so với Ai Len, Bồ Đào Nha, Thuỵ Điển hay Phần Lan — và là điều nhiều nơi tư vấn không nêu ra, dù nó quyết định toàn bộ bài toán với một gia đình còn tài sản, còn cha mẹ già, còn công việc tại Việt Nam.
Có ngoại lệ — chẳng hạn người kết hôn với công dân Hà Lan, người sinh ra tại Hà Lan, hoặc trường hợp việc từ bỏ là bất khả thi về mặt pháp lý — nhưng đó là ngoại lệ, không phải quy tắc. Đừng lập kế hoạch dựa trên hy vọng rơi vào ngoại lệ.
Địa lý & khí hậu
Hà Lan nằm bên bờ Biển Bắc, giáp Đức ở phía đông và Bỉ ở phía nam. Cái tên có nghĩa "vùng đất thấp" và đúng nghĩa đen: khoảng một phần tư diện tích nằm dưới mực nước biển, được giữ khô bằng một hệ thống đê, cống và trạm bơm mà nước này đã xây dựng suốt tám thế kỷ.
Đất đai gần như phẳng tuyệt đối — điểm cao nhất phần lục địa chỉ khoảng 320 mét, nằm ở góc đông nam.
Amsterdam là thủ đô theo hiến pháp, nhưng chính phủ, quốc hội và các đại sứ quán đặt tại Den Haag (The Hague) — một điểm hay gây nhầm. Rotterdam là cảng lớn nhất châu Âu.
Khí hậu ôn đới hải dương: mùa đông hiếm khi rét sâu, mùa hè mát, và gió cùng mưa rải đều quanh năm. Không khắc nghiệt như Bắc Âu, nhưng xám và ẩm nhiều tháng liền.
Lịch sử hình thành
Thế kỷ 17 — "Thời Hoàng kim" — Hà Lan là cường quốc thương mại và hàng hải hàng đầu thế giới. Công ty Đông Ấn Hà Lan là công ty cổ phần lớn đầu tiên của thế giới, Amsterdam có sàn chứng khoán sớm nhất, và nước này thống trị mậu dịch từ Nhật Bản tới vùng Caribe.
Nền tảng của sự trỗi dậy đó không phải tài nguyên — Hà Lan gần như không có gì — mà là thương mại, tài chính và sự khoan dung tương đối: khi các nước châu Âu khác trục xuất người khác đạo, Amsterdam nhận họ, và nhận theo đó cả vốn lẫn kỹ năng của họ.
Thế kỷ 20 chứng kiến việc mất thuộc địa lớn nhất là Indonesia sau Thế chiến thứ hai. Hà Lan sau đó là một trong sáu nước sáng lập Cộng đồng Kinh tế Châu Âu năm 1957 — tổ chức tiền thân của Liên minh Châu Âu.
Cuộc chiến với nước biển vẫn tiếp diễn: sau trận lụt thảm khốc năm 1953 làm hơn 1.800 người chết, Hà Lan xây Delta Works, một trong những công trình kỹ thuật lớn nhất từng có.
Văn hoá & con người
Khoảng 17,8 triệu dân trên một diện tích nhỏ — đây là một trong những nước có mật độ dân số cao nhất châu Âu, và điều đó giải thích khá nhiều thứ, từ quy hoạch chặt chẽ tới khủng hoảng nhà ở.
Người Hà Lan nổi tiếng thẳng thắn tới mức người châu Á thường thấy sốc. Ở đây, nói thẳng ý kiến phản đối trong cuộc họp là dấu hiệu tôn trọng chứ không phải mất lịch sự, và câu trả lời "không" được nói ra trực tiếp thay vì vòng vo. Người Việt quen với cách nói giữ thể diện cần chuẩn bị cho điều này — và cũng cần hiểu rằng đó không phải thái độ khinh thường.
Nguyên tắc overleg — bàn bạc tới khi có đồng thuận — chi phối cả chính trị lẫn công sở.
Tiếng Anh gần như phổ cập: Hà Lan liên tục đứng đầu các bảng xếp hạng trình độ tiếng Anh của các nước không nói tiếng Anh bản ngữ. Sống và làm việc ở Amsterdam bằng tiếng Anh là hoàn toàn khả thi.
Nhưng đây là bẫy: để nhập quốc tịch thì phải qua kỳ thi hoà nhập bằng TIẾNG HÀ LAN. Rất nhiều người sống ở đây năm bảy năm bằng tiếng Anh rồi mới phát hiện mình chưa hề bắt đầu học thứ tiếng thật sự cần.
Xe đạp không phải phương tiện phụ mà là phương tiện chính — cả nước có nhiều xe đạp hơn người.
Kinh tế & cơ hội
Kinh tế Hà Lan mở và hướng ngoại: cảng Rotterdam và sân bay Schiphol là hai cửa ngõ hàng đầu châu Âu, nên logistics rất mạnh. Ngoài ra: nông nghiệp công nghệ cao — Hà Lan là nước xuất khẩu nông sản lớn thứ hai thế giới tính theo giá trị dù diện tích rất nhỏ, nhờ nhà kính và tự động hoá; hoá chất và dầu khí (Shell); thiết bị bán dẫn (ASML là công ty then chốt của toàn ngành chip thế giới); tài chính và thiết kế.
Nhu cầu lao động nước ngoài tập trung ở công nghệ thông tin, kỹ thuật, bán dẫn, tài chính và y tế.
Về thuế, có một điểm quen thuộc với người nước ngoài: ưu đãi 30% cho lao động tuyển từ nước ngoài — một phần lương được trả miễn thuế như khoản bù chi phí chuyển cư. Cần nói rõ: ưu đãi này đã bị thu hẹp nhiều lần trong những năm gần đây, cả về thời hạn lẫn tỷ lệ. Đừng tính toán tài chính dựa trên các bài viết mô tả phiên bản cũ.
Và luôn đúng: nghĩa vụ thuế tại Hà Lan không thay thế nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
Chương trình định cư
Visa nhà đầu tư — đã đóng
Đóng nhận hồ sơ mới từ 01/01/2024. Không có chương trình kế nhiệm. Ai còn chào bán "đầu tư định cư Hà Lan" là đang bán thứ không còn tồn tại.
Những con đường còn lại
- Lao động tay nghề cao (kennismigrant) — cửa chính. Cần hợp đồng với nhà tuyển dụng đã được cơ quan di trú công nhận và mức lương đạt ngưỡng công bố theo năm, có ngưỡng thấp hơn cho người dưới 30 tuổi. Thủ tục nhanh và rõ ràng — đây là điểm mạnh thật sự của Hà Lan: doanh nghiệp biết cách làm và làm quen tay.
- Thẻ Xanh EU — song song với diện trên, có ưu điểm cộng dồn thời gian ở các nước EU khác.
- Visa khởi nghiệp — cần một facilitator (đơn vị đỡ đầu) được công nhận đứng ra bảo trợ. Xét ý tưởng và tính đổi mới, không xét số vốn. Sau một năm phải chuyển sang diện tự doanh.
- Năm định hướng (zoekjaar) — người tốt nghiệp đại học Hà Lan, hoặc tốt nghiệp từ một số trường hàng đầu thế giới trong vòng ba năm, được ở lại một năm để tìm việc mà không cần nhà tuyển dụng bảo lãnh trước. Đây là con đường bị bỏ sót nhiều nhất.
- Đoàn tụ gia đình.
- Hiệp ước Hữu nghị Hà Lan – Hoa Kỳ (DAFT) — cho phép công dân Mỹ lập doanh nghiệp tại Hà Lan với mức vốn rất thấp. Nêu ra vì hay bị nhắc tới, nhưng cần nói rõ: chỉ áp dụng cho công dân Hoa Kỳ, không áp dụng cho người mang hộ chiếu Việt Nam.
Thường trú và quốc tịch
Thường trú thường sau năm năm cư trú hợp pháp liên tục, kèm kỳ thi hoà nhập.
Quốc tịch cũng thường sau năm năm, kèm kỳ thi hoà nhập bằng tiếng Hà Lan — và yêu cầu từ bỏ quốc tịch gốc như đã nói ở đầu bài.
Có một lựa chọn ít người biết: thường trú dài hạn EU cho phép sống và làm việc lâu dài mà không phải bỏ quốc tịch Việt Nam. Nó không cho quyền bầu cử và không cho hộ chiếu, nhưng với nhiều gia đình thì đó là đánh đổi hợp lý hơn nhiều. Hãy cân nhắc con đường này nghiêm túc trước khi mặc định rằng mục tiêu phải là hộ chiếu.
Cuộc sống thực tế
Khủng hoảng nhà ở là vấn đề số một. Hà Lan thiếu nhà nghiêm trọng ở mọi phân khúc: nhà xã hội có danh sách chờ nhiều năm, thị trường thuê tư nhân ở Amsterdam đắt và cạnh tranh gay gắt, và giá mua đã tăng rất mạnh. Người mới sang thường phải chấp nhận ở xa nơi làm việc hoặc trả giá cao hơn dự tính đáng kể. Phải giải bài toán này trước khi giải bài toán khác.
Y tế: bảo hiểm y tế cơ bản là bắt buộc với mọi cư dân, mua từ công ty tư nhân theo khung nhà nước quy định, có phần tự chi trả hằng năm. Đây là khoản cố định trong ngân sách, khác với mô hình thuế trả toàn bộ ở Bắc Âu.
Giáo dục: chất lượng tốt, có nhiều trường quốc tế và chương trình đại học dạy bằng tiếng Anh — dù số chương trình tiếng Anh bậc cử nhân đang bị thu hẹp theo chính sách mới.
Đi lại: xe đạp cho quãng ngắn, tàu hoả dày và đúng giờ cho quãng dài. Nhiều gia đình sống thoải mái mà không cần ô tô.
Cân bằng công việc và cuộc sống tốt: làm việc bán thời gian rất phổ biến và không bị coi là thiếu nghiêm túc, kể cả với người có chuyên môn cao.
Ai nên cân nhắc Hà Lan
Phù hợp nếu:
- Anh chị làm công nghệ, bán dẫn, kỹ thuật, logistics hoặc tài chính và có thể được một nhà tuyển dụng được công nhận nhận vào — diện tay nghề cao ở đây nhanh và rõ ràng vào loại nhất châu Âu.
- Anh chị muốn làm việc bằng tiếng Anh ngay từ đầu mà không phải chờ học ngôn ngữ mới.
- Anh chị vừa tốt nghiệp một trường hàng đầu và có thể dùng "năm định hướng" — cửa này không đòi có việc trước.
- Anh chị chấp nhận dừng ở thường trú dài hạn thay vì quốc tịch, để giữ hộ chiếu Việt Nam.
Chưa phù hợp nếu:
- Anh chị đang tìm chương trình đầu tư: đã đóng từ 01/01/2024, không có thay thế.
- Anh chị muốn có hộ chiếu Hà Lan mà vẫn giữ quốc tịch Việt Nam — về nguyên tắc không được, và đây là điều nên biết trước khi bỏ ra nhiều năm.
- Anh chị chưa có phương án nhà ở. Đây là khó khăn thực tế lớn nhất và không có dấu hiệu dịu đi.
- Anh chị nghĩ sống bằng tiếng Anh là đủ cho mọi việc: đúng cho công việc hằng ngày, nhưng không đúng cho kỳ thi hoà nhập.