Tổng quan
Liechtenstein giữ hộ chiếu hạng 9 thế giới với 159 điểm đến không cần xin thị thực trước. Đây là một trong những nước nhỏ nhất thế giới: khoảng 160 km² và 39.000 dân — ít hơn dân số một phường lớn ở Hà Nội.
Nước này có một tổ hợp pháp lý khác thường cần nắm trước:
- Không thuộc Liên minh Châu Âu, nhưng là thành viên Khu vực Kinh tế Châu Âu (EEA) cùng Na Uy và Iceland — nghĩa là tham gia thị trường chung EU mà không phải thành viên EU.
- Nằm trong Schengen.
- Dùng đồng franc Thuỵ Sĩ và nằm trong liên minh thuế quan với Thuỵ Sĩ từ năm 1923.
Và giờ là hai điều làm Liechtenstein trở thành một trong những nước khó vào nhất châu Âu — cả hai đều có thật và cần được nói rõ:
🔴 Một — giấy phép cư trú cho người ngoài EEA bị giới hạn theo hạn ngạch, và một phần được cấp BẰNG BỐC THĂM. Đây không phải cách nói hình ảnh. Liechtenstein tổ chức rút thăm trong số các hồ sơ đủ điều kiện, hai lần mỗi năm, để phân bổ số giấy phép ít ỏi được ấn định. Nghĩa là đủ điều kiện vẫn có thể không được cấp, và không có cách nào tăng cơ hội bằng tiền hay bằng hồ sơ đẹp hơn.
🔴 Hai — lộ trình quốc tịch thông thường là BA MƯƠI NĂM cư trú. Đây là một trong những yêu cầu dài nhất thế giới. Có quy định cho phép thời gian sống ở đây trước tuổi hai mươi được tính gấp đôi, nên người tới từ nhỏ có thể rút ngắn đáng kể — nhưng với người trưởng thành mới tới, con số ba mươi năm là con số thật.
Và điều kiện kèm theo: phải từ bỏ quốc tịch gốc.
Đây là nước để anh chị hiểu đúng ngay từ đầu: Liechtenstein là nơi để làm việc và sống, gần như không phải nơi để nhắm quốc tịch.
Nước này không có chương trình cư trú hay quốc tịch theo đầu tư. Không có ngưỡng vốn nào mua được suất trong hạn ngạch.
Địa lý & khí hậu
Liechtenstein nằm trong dãy Alps, kẹp giữa Thuỵ Sĩ ở tây và Áo ở đông, dọc theo thượng nguồn sông Rhine.
Nước này có một đặc điểm địa lý hiếm: là một trong hai quốc gia "không giáp biển kép" trên thế giới — tức là không giáp biển, và tất cả các nước láng giềng cũng không giáp biển. Nước còn lại là Uzbekistan.
Địa hình chủ yếu là núi; phần đất bằng nằm dọc thung lũng Rhine, nơi có thủ đô Vaduz và hầu hết dân cư. Điểm cao nhất trên 2.500 mét.
Khí hậu Alps ôn hoà nhờ vị trí trong thung lũng: mùa đông lạnh có tuyết, mùa hè mát dễ chịu.
Vì nước quá nhỏ, mọi điểm trong nước đều cách nhau chưa tới nửa giờ xe, và biên giới Thuỵ Sĩ hay Áo luôn ở ngay bên cạnh.
Lịch sử hình thành
Thân vương quốc Liechtenstein hình thành năm 1719 khi gia tộc Liechtenstein hợp nhất hai lãnh địa mua được — họ mua đất để có được tước vị và ghế trong Đế quốc La Mã Thần thánh.
Có một chi tiết đáng chú ý: gia tộc trị vì không hề đặt chân tới lãnh thổ của mình trong hơn một trăm năm đầu, và chỉ chuyển tới sống thường xuyên tại Vaduz từ giữa thế kỷ 20.
Liechtenstein giữ trung lập qua cả hai cuộc thế chiến. Sau Thế chiến thứ nhất, nước này chuyển từ liên kết với Áo sang liên kết chặt với Thuỵ Sĩ — dùng chung tiền tệ, liên minh thuế quan, và Thuỵ Sĩ đại diện ngoại giao ở nhiều nơi.
Đầu thế kỷ 20, đây còn là một nước nghèo sống bằng nông nghiệp. Quá trình công nghiệp hoá và phát triển dịch vụ tài chính từ giữa thế kỷ đã biến nó thành một trong những nước có thu nhập đầu người cao nhất thế giới.
Về thể chế: đây là quân chủ lập hiến với quyền lực của Thân vương mạnh bất thường so với các nền quân chủ châu Âu khác — sau một cuộc trưng cầu dân ý năm 2003, Thân vương có quyền phủ quyết và một số quyền hành pháp thực chất. Nêu ở mức dữ kiện vì đây là điều làm nước này khác biệt về mặt thể chế.
Liechtenstein gia nhập Liên Hợp Quốc năm 1990, EEA năm 1995, và Schengen năm 2011.
Văn hoá & con người
Khoảng 39.000 dân. Tiếng Đức là ngôn ngữ chính thức, và đời sống hằng ngày dùng phương ngữ Alemannic — gần với tiếng Đức Thuỵ Sĩ hơn là tiếng Đức chuẩn ở Đức.
Tiếng Anh dùng được trong ngành tài chính và các công ty quốc tế, nhưng tiếng Đức là điều kiện thực tế cho đời sống và bắt buộc cho mọi thủ tục.
Xã hội rất nhỏ và gắn kết. Cấu trúc xã (Gemeinde) có vai trò quan trọng bất thường — và như sẽ nói ở phần quốc tịch, chính cộng đồng xã có tiếng nói trong việc ai được thành công dân.
Khoảng một phần ba cư dân là người nước ngoài, chủ yếu từ Thuỵ Sĩ, Áo, Đức và các nước EEA khác.
Một con số đáng nhớ: Liechtenstein có nhiều việc làm hơn số dân, nên phần lớn lực lượng lao động đi làm qua biên giới hằng ngày từ Thuỵ Sĩ và Áo. Đây là điểm quan trọng với người tính chuyện tới đây: làm việc tại Liechtenstein không đồng nghĩa với được cư trú tại Liechtenstein — rất nhiều người làm ở đây nhưng sống ở nước bên cạnh, và đó thường là phương án thực tế nhất.
Cộng đồng người Việt tại Liechtenstein gần như không có.
Kinh tế & cơ hội
Liechtenstein có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới, và nền kinh tế đa dạng hơn nhiều so với hình dung về một "thiên đường thuế".
Công nghiệp chính xác là trụ cột thật, không phải phụ trợ:
- Hilti — thiết bị và công cụ xây dựng, bán khắp thế giới;
- Ivoclar Vivadent — vật liệu nha khoa;
- cùng nhiều nhà sản xuất linh kiện, thiết bị chuyên dụng.
Bên cạnh đó là dịch vụ tài chính — ngân hàng tư nhân, quản lý tài sản, quỹ tín thác và cấu trúc doanh nghiệp.
Cần nói rõ một điều để tránh thông tin lỗi thời: Liechtenstein đã thay đổi đáng kể về minh bạch tài chính từ khoảng năm 2009 trở đi, tham gia trao đổi thông tin thuế quốc tế và ký nhiều hiệp định. Hình ảnh "nơi giấu tài sản" là hình ảnh của một thời kỳ đã qua, giống trường hợp Thuỵ Sĩ.
Với người nước ngoài, cơ hội tập trung ở tài chính, kỹ thuật, sản xuất chính xác và công nghệ thông tin. Nhưng nhắc lại: có việc làm và có quyền cư trú là hai chuyện khác nhau ở đây.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Liechtenstein không thay thế nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
Chương trình định cư
Hạn ngạch và bốc thăm
Với công dân EEA và Thuỵ Sĩ, việc cư trú dễ hơn nhiều nhờ các thoả thuận về tự do đi lại — dù vẫn có hạn ngạch.
Với người ngoài EEA — bao gồm người mang hộ chiếu Việt Nam — quy định chặt hơn nhiều:
- Số giấy phép cư trú cấp mỗi năm bị ấn định theo hạn ngạch;
- Một phần được cấp cho người có lý do làm việc với hồ sơ được cơ quan xét duyệt;
- Một phần được phân bổ bằng rút thăm trong số các hồ sơ đủ điều kiện, tổ chức hai lần mỗi năm.
Hệ quả thực tế: anh chị có thể đáp ứng mọi điều kiện mà vẫn không được cấp, và điều đó không phải do hồ sơ có vấn đề. Không có cách nào tăng cơ hội bằng cách nộp nhiều tiền hơn.
Các con đường khác
- Giấy phép lao động — do doanh nghiệp bảo lãnh, trong hạn ngạch; đây là cửa chính cho người có chuyên môn cao.
- Cư trú theo hôn nhân với công dân Liechtenstein.
- Cư trú cho người không đi làm, tự túc tài chính — có diện này nhưng cũng nằm trong hạn ngạch và rất hạn chế.
- Du học — quy mô nhỏ; có Đại học Liechtenstein.
Quốc tịch — đọc kỹ trước khi lập kế hoạch
Có ba con đường, và cả ba đều rất khó:
1. Nhập tịch thông thường: ba mươi năm cư trú. Thời gian sống tại đây trước tuổi hai mươi được tính gấp đôi — nên người tới từ nhỏ có thể đủ điều kiện sớm hơn nhiều, nhưng người trưởng thành mới tới thì ba mươi năm là ba mươi năm.
2. Theo hôn nhân: rút ngắn đáng kể — thường yêu cầu một số năm cư trú cộng một số năm hôn nhân với công dân Liechtenstein.
3. Theo bỏ phiếu của xã (Gemeinde): đây là con đường độc đáo nhất. Sau một số năm cư trú, người nộp có thể đề nghị cộng đồng dân cư của xã nơi mình sống bỏ phiếu chấp thuận cho mình thành công dân. Đây là một cuộc bỏ phiếu thật của người dân địa phương — nghĩa là kết quả phụ thuộc vào việc hàng xóm có biết và có chấp nhận anh chị hay không, chứ không phải vào việc anh chị đáp ứng tiêu chí trên giấy.
Cả ba con đường đều yêu cầu năng lực tiếng Đức, hiểu biết về đất nước, và 🔴 từ bỏ quốc tịch gốc.
Kết luận thẳng thắn: với người Việt trưởng thành, quốc tịch Liechtenstein trên thực tế không phải một mục tiêu khả thi để lập kế hoạch. Hãy coi nước này là nơi làm việc và sống, và nếu cần hộ chiếu EU thì nhìn sang nơi khác.
Cuộc sống thực tế
Chi phí sinh hoạt rất cao, ngang mức Thuỵ Sĩ — vì gắn liền với kinh tế và tiền tệ Thuỵ Sĩ.
Nhà ở: nguồn cung cực kỳ hạn chế do lãnh thổ nhỏ và quy định xây dựng chặt. Đây là một trong những lý do khiến nhiều người làm việc tại đây chọn sống ở Thuỵ Sĩ hoặc Áo.
Y tế: bảo hiểm bắt buộc, chất lượng cao; nhiều dịch vụ chuyên sâu sử dụng cơ sở ở Thuỵ Sĩ và Áo — khoảng cách ngắn nên hoàn toàn thuận tiện.
Giáo dục: trường công miễn phí, dạy bằng tiếng Đức. Học sinh thường sang Thuỵ Sĩ hoặc Áo học đại học.
Giao thông: không có sân bay — sân bay gần nhất là Zurich, khoảng hơn một giờ xe. Không có ga tàu lớn; đi lại chủ yếu bằng xe buýt và ô tô, nối vào mạng lưới Thuỵ Sĩ.
An toàn: thuộc nhóm cao nhất thế giới. Nước này không có quân đội — đã giải tán từ thế kỷ 19.
Thiên nhiên: Alps ngay ngoài cửa, trượt tuyết và đi bộ đường dài là sinh hoạt thường ngày.
Quy mô rất nhỏ: 39.000 dân nghĩa là mọi thứ — hàng hoá, dịch vụ, trường học, cơ hội nghề nghiệp, cả đời sống xã hội — đều có giới hạn rõ. Phần lớn nhu cầu ngoài mức cơ bản đều được đáp ứng bằng cách sang Thuỵ Sĩ hoặc Áo.
Ai nên cân nhắc Liechtenstein
Phù hợp nếu:
- Anh chị có chuyên môn cao trong tài chính, quản lý tài sản, kỹ thuật hoặc sản xuất chính xác, và có doanh nghiệp tại đây sẵn sàng bảo lãnh.
- Anh chị chấp nhận làm việc tại Liechtenstein nhưng sống ở Thuỵ Sĩ hoặc Áo — đây là phương án thực tế nhất và là điều phần lớn lực lượng lao động đang làm.
- Anh chị nhắm thu nhập và môi trường làm việc, không nhắm giấy tờ.
- Anh chị thích một xã hội rất nhỏ, an toàn, trật tự, giữa dãy Alps.
Chưa phù hợp nếu:
- 🔴 Anh chị nhắm quốc tịch: ba mươi năm cư trú, hoặc một cuộc bỏ phiếu của dân trong xã, và phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam. Đây thực tế không phải mục tiêu khả thi để lập kế hoạch.
- 🔴 Anh chị cần chắc chắn được cấp cư trú: một phần giấy phép cho người ngoài EEA phân bổ bằng bốc thăm, nên đủ điều kiện vẫn có thể trượt.
- Anh chị tìm chương trình đầu tư: không có, và tiền không mua được suất trong hạn ngạch.
- Anh chị cần thị trường lao động rộng hoặc nhiều lựa chọn dịch vụ: quy mô 39.000 dân là giới hạn tuyệt đối.
- Anh chị hình dung đây là nơi giữ tài sản kín: Liechtenstein đã tham gia trao đổi thông tin thuế quốc tế từ khoảng năm 2009.