Tổng quan
Moldova giữ hộ chiếu hạng 39 thế giới với 110 điểm đến không cần xin thị thực trước, gồm miễn thị thực vào khu vực Schengen từ năm 2014. Đây là nước nhỏ ở Đông Âu với khoảng 2,5 triệu dân, và là nước ứng viên gia nhập Liên minh Châu Âu từ tháng 6 năm 2022.
Nhưng lý do Moldova đáng có một bài riêng trong loạt này nằm ở chỗ khác:
🔴 Moldova từng có chương trình quốc tịch theo đầu tư — mở năm 2018 và ĐÌNH CHỈ năm 2020. Chương trình sống được khoảng hai năm.
Nguyên nhân không phải vì thiếu người mua. Nguyên nhân là áp lực từ Liên minh Châu Âu và các tổ chức quốc tế, vốn lo ngại rằng một nước có miễn thị thực Schengen mà bán quốc tịch thì tạo ra lỗ hổng cho chính khu vực Schengen. Moldova đang theo đuổi con đường hội nhập châu Âu, và đã chọn quan hệ đó thay vì nguồn thu từ chương trình.
Đây là ví dụ gần nhất về mặt thời gian trong loạt bài này, và nó bổ sung vào một mẫu hình đã hiện rõ:
Seychelles — chương trình thập niên 1990, bị áp lực quốc tế buộc huỷ bỏ. Moldova — mở 2018, đình chỉ 2020. Nauru — đang chạy, và Anh đã thu hồi miễn thị thực. St. Vincent và Grenadines — từ chối làm ngay từ đầu, vì đúng lý do này. Ai Len · Hà Lan · Bồ Đào Nha · Anh · Malta — các chương trình đầu tư đã đóng hoặc bị siết trong những năm gần đây.
Điều rút ra rất thực dụng: khi một nước vừa có quyền miễn thị thực vào một khối lớn vừa bán quốc tịch, thì chính quyền miễn thị thực đó trở thành điểm áp lực. Chương trình càng hấp dẫn vì lý do đó thì càng dễ bị đóng vì chính lý do đó.
Với người Việt hôm nay: Moldova không còn chương trình để mua. Nhưng nước này vẫn có những thứ đáng xem, đặc biệt một con đường mà nhiều người Moldova đã dùng và nó nối thẳng sang bài Romania.
Địa lý & khí hậu
Moldova nằm giữa Romania ở tây và Ukraine ở bắc, đông và nam, không giáp biển, với địa hình đồi thoải và đất đen màu mỡ.
Thủ đô là Chișinău, nơi tập trung phần lớn hoạt động kinh tế.
🔴 Vùng Transnistria ở dải đất phía đông sông Dniester trên thực tế không nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền Moldova kể từ đầu thập niên 1990. Đây là dữ kiện cần biết vì nó ảnh hưởng tới đi lại, giấy tờ và hoạt động kinh doanh ở khu vực đó. Bài viết nêu ở mức dữ kiện, không bàn về chính trị.
Khí hậu ôn đới lục địa: bốn mùa rõ, mùa hè ấm và nắng — điều kiện tốt cho nông nghiệp và nho.
Lịch sử hình thành
Vùng đất này — phần lớn tương ứng với Bessarabia trong lịch sử — đã đổi tay nhiều lần giữa các đế quốc: Ottoman, Đế quốc Nga, rồi thuộc Romania giữa hai cuộc thế chiến, rồi thành một nước cộng hoà thuộc Liên Xô.
Moldova tuyên bố độc lập năm 1991 khi Liên Xô tan rã. Ngay sau đó là xung đột ở Transnistria, dẫn tới hiện trạng nêu trên.
Việc từng thuộc Romania giữa hai cuộc thế chiến có một hệ quả rất cụ thể tới hôm nay, và nó là phần thông tin hữu ích nhất của bài này với người tìm hiểu quốc tịch:
✅ Rất nhiều người Moldova đã nhận quốc tịch Romania theo diện khôi phục quốc tịch — dành cho người mất quốc tịch Romania không do lựa chọn của mình và hậu duệ tới đời thứ ba. Vì Romania là thành viên Liên minh Châu Âu, con đường này mang lại quốc tịch EU đầy đủ, và Romania cho giữ hai quốc tịch.
Đây là lý do vì sao, xét về mặt di trú, Moldova và Romania nên được đọc cùng nhau. Diện đó dựa trên huyết thống nên không áp dụng cho người Việt, nhưng nó giải thích phần lớn dòng người và vốn giữa hai nước.
Moldova được trao tư cách ứng viên EU tháng 6 năm 2022, cùng đợt với Ukraine.
Văn hoá & con người
Ngôn ngữ nhà nước là tiếng Romania — về mặt ngôn ngữ học giống tiếng nói ở Romania, và tên gọi chính thức của nó từng là chủ đề tranh luận trong nước. Tiếng Nga cũng được sử dụng rộng rãi, đặc biệt ở Chișinău và ở phía đông.
Với người Việt, tiếng Romania có lợi thế của một ngôn ngữ Rôman viết bằng chữ Latin — dễ tiếp cận hơn tiếng Nga hay các ngôn ngữ Slav khác.
Tiếng Anh phổ biến trong ngành công nghệ thông tin và giới trẻ đô thị.
Dân số đang giảm nhanh do sinh ít và di cư sang EU — nhiều người Moldova làm việc ở Romania, Ý và các nước EU khác. Hệ quả với người mới đến: thị trường nhà không căng thẳng và chi phí thấp, nhưng thị trường lao động trong nước hẹp.
Moldova có truyền thống rượu vang rất lâu đời — hầm rượu Mileștii Mici được ghi nhận là một trong những bộ sưu tập rượu vang lớn nhất thế giới, với hệ thống đường hầm dài hàng chục ki-lô-mét.
Cộng đồng người Việt tại Moldova rất nhỏ.
Kinh tế & cơ hội
Moldova từ lâu nằm trong nhóm nước có thu nhập thấp nhất châu Âu, nhưng có hai mảng đáng chú ý:
Nông nghiệp và rượu vang — đất đen màu mỡ, và rượu vang là mặt hàng xuất khẩu mang tính biểu tượng. Ngành này đã phải chuyển hướng thị trường đáng kể trong thập kỷ qua, hướng sang EU.
Công nghệ thông tin — đây là điểm sáng thật. Moldova lập Moldova IT Park, một khu công nghệ ảo với chế độ thuế gộp một mức duy nhất rất thấp áp dụng thay cho phần lớn các loại thuế và đóng góp đối với doanh nghiệp và nhân sự công nghệ đủ điều kiện. Cơ chế này đơn giản và cạnh tranh, và đã thu hút cả doanh nghiệp trong nước lẫn công ty nước ngoài đặt đội ngũ tại đây.
Với người làm công nghệ hoặc điều hành công ty phần mềm, đây là lý do thực chất nhất để nhìn tới Moldova — cụ thể hơn nhiều so với câu chuyện hộ chiếu.
Chi phí sinh hoạt thuộc nhóm thấp nhất châu Âu.
Rủi ro cần nêu: nền kinh tế nhỏ và dễ tổn thương, phụ thuộc kiều hối, chịu ảnh hưởng từ tình hình khu vực — đặc biệt từ cuộc chiến ở Ukraine ngay bên cạnh, cả về năng lượng, logistics lẫn dòng người tị nạn.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Moldova không thay thế nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
Chương trình định cư
Chương trình quốc tịch theo đầu tư — đã đình chỉ
Nhắc lại vì đây là nội dung chính của bài: chương trình mở năm 2018, đình chỉ năm 2020, và không có chương trình kế nhiệm. Ai còn được chào bán là đang mô tả thứ không còn tồn tại.
Các con đường hiện có
- Giấy phép lao động và cư trú tạm thời — cần hợp đồng; ngành công nghệ thông tin có cơ chế thuận hơn.
- Cư trú theo hoạt động đầu tư và kinh doanh — lập và điều hành doanh nghiệp thật. Đây là cư trú theo hoạt động, không phải chương trình mua thẻ.
- Du học — học phí thấp, có chương trình y khoa dạy bằng tiếng Anh với chi phí thấp so với Tây Âu.
- Đoàn tụ gia đình.
- Cư trú thường xuyên — sau thời gian cư trú tạm thời liên tục.
Quốc tịch
Nhập tịch theo diện thông thường yêu cầu nhiều năm cư trú hợp pháp — thường tính bằng khoảng một thập kỷ — kèm năng lực tiếng Romania, hiểu biết về Hiến pháp và lịch sử, và nguồn sinh kế hợp pháp.
✅ Moldova cho phép giữ hai quốc tịch.
Nhưng cần đặt trong bối cảnh: với hộ chiếu hạng 39 và một lộ trình khoảng mười năm, Moldova hiếm khi là lựa chọn tối ưu nếu mục tiêu là hộ chiếu. Trong chính loạt bài này, Romania cho giữ hai quốc tịch với hộ chiếu EU hạng 10, và Peru có lộ trình khoảng hai năm. Nói thẳng như vậy thì có ích hơn.
Lý do hợp lý để chọn Moldova là công việc — đặc biệt trong công nghệ thông tin — hoặc gắn bó cá nhân, không phải giá trị hộ chiếu.
Cuộc sống thực tế
Chi phí sinh hoạt rất thấp so với mặt bằng châu Âu — đây là điểm mạnh rõ nhất với người làm việc từ xa hoặc có thu nhập ngoại tệ.
Nhà ở: thị trường Chișinău không căng thẳng, giá thuê và giá mua đều tiếp cận được.
Y tế: hệ thống công hạn chế về nguồn lực; dịch vụ tư ở Chișinău có chất lượng khá và chi phí thấp. Với ca rất chuyên sâu thì thường sang Romania hoặc Thổ Nhĩ Kỳ.
Giáo dục: trường công dạy bằng tiếng Romania; lựa chọn trường quốc tế ở Chișinău có nhưng ít.
Internet: tốt và rẻ — Moldova có hạ tầng viễn thông khá tốt so với mức thu nhập, và đây là điều kiện cần cho ngành công nghệ thông tin.
Đi lại: sân bay Chișinău có đường bay tới nhiều thành phố châu Âu. Về Việt Nam là hành trình nhiều chặng.
An ninh khu vực: vị trí giáp Ukraine là yếu tố nhiều gia đình cân nhắc, cùng tình hình Transnistria. Nên đưa vào tính toán dựa trên dữ kiện cập nhật, và tra cứu khuyến cáo đi lại chính thức tại thời điểm quyết định.
Ai nên cân nhắc Moldova
Phù hợp nếu:
- Anh chị làm công nghệ thông tin hoặc điều hành công ty phần mềm và quan tâm tới cơ chế thuế gộp một mức của Moldova IT Park — đây là lý do cụ thể và có thể tính toán được.
- Anh chị làm việc từ xa và muốn chi phí sinh hoạt thấp nhất châu Âu với internet tốt.
- Anh chị làm trong nông nghiệp, thực phẩm hoặc rượu vang và nhìn thấy cơ hội xuất khẩu sang EU.
- Anh chị theo dõi tiến trình gia nhập EU của Moldova như một triển vọng dài hạn, và hiểu đó là quá trình nhiều năm không có mốc bảo đảm.
Chưa phù hợp nếu:
- 🔴 Anh chị được chào chương trình quốc tịch Moldova theo đầu tư: đã đình chỉ từ năm 2020, không có chương trình kế nhiệm.
- Anh chị nhắm giá trị hộ chiếu: hạng 39 với lộ trình khoảng mười năm — Romania và Peru trong cùng loạt bài này là lựa chọn hợp lý hơn cho mục tiêu đó.
- Anh chị cần thị trường lao động rộng: 2,5 triệu dân và đang giảm.
- Gia đình cần sự ổn định khu vực làm điều kiện tiên quyết.