Tổng quan
Thuỵ Sĩ giữ hộ chiếu hạng 4 thế giới với 164 điểm đến không cần xin thị thực trước, có thu nhập đầu người thuộc nhóm cao nhất hành tinh, và dùng đồng tiền riêng — franc Thuỵ Sĩ (CHF).
Hai điều cần nói rõ ngay vì hay bị hiểu sai:
Thuỵ Sĩ KHÔNG thuộc Liên minh Châu Âu. Nước này nằm trong Schengen và có một loạt hiệp định song phương với EU, nhưng không phải thành viên. Thẻ cư trú Thuỵ Sĩ cho đi lại trong Schengen, không cho quyền sống và làm việc tại các nước EU.
Thuỵ Sĩ KHÔNG có chương trình quốc tịch theo đầu tư và không có "visa vàng". Không có ngưỡng vốn nào mua được hộ chiếu Thuỵ Sĩ, và lộ trình quốc tịch ở đây thuộc loại khắt khe nhất thế giới phát triển.
Nhưng — và đây là chỗ Thuỵ Sĩ khác mọi nước Tây Âu khác trong loạt bài này — vẫn còn một con đường cư trú hợp pháp dành cho người có tài sản lớn: chế độ thuế khoán trọn gói. Nó không phải chương trình đầu tư, không dẫn nhanh tới quốc tịch, và đi kèm một điều kiện mà nhiều người không lường trước. Phần "Chương trình định cư" bên dưới nói kỹ.
Địa lý & khí hậu
Thuỵ Sĩ nằm giữa lòng châu Âu, không giáp biển, kẹp giữa Pháp, Đức, Áo, Liechtenstein và Ý. Dãy Alps chiếm khoảng 60% diện tích, cao nguyên trung tâm — nơi tập trung phần lớn dân cư và kinh tế — chiếm khoảng 30%, phần còn lại là dãy Jura ở tây bắc.
Thủ đô là Bern, không phải Zurich hay Geneva — một nhầm lẫn rất phổ biến. Zurich là trung tâm tài chính lớn nhất, Geneva là nơi đặt trụ sở nhiều tổ chức quốc tế, Basel là trung tâm dược phẩm.
Khí hậu thay đổi mạnh theo độ cao. Vùng cao nguyên có bốn mùa rõ rệt, mùa đông lạnh nhưng không khắc nghiệt như Bắc Âu. Vùng núi có tuyết dày nhiều tháng. Phía nam, bang Ticino nói tiếng Ý có khí hậu gần Địa Trung Hải với cọ mọc ven hồ — nhiều người ngạc nhiên khi biết Thuỵ Sĩ có một góc như vậy.
Lịch sử hình thành
Liên bang Thuỵ Sĩ hình thành từ năm 1291 khi ba bang miền núi lập giao ước tương trợ. Qua nhiều thế kỷ, các bang khác gia nhập, tạo nên một liên bang lỏng lẻo của những cộng đồng nói bốn thứ tiếng khác nhau.
Điểm định hình toàn bộ tính cách quốc gia là thế trung lập vũ trang, được các cường quốc châu Âu công nhận từ năm 1815 và giữ nguyên qua cả hai cuộc thế chiến. Thuỵ Sĩ không tham chiến, nhưng cũng không giải giáp — nghĩa vụ quân sự vẫn tồn tại tới nay và các công trình phòng thủ nằm rải khắp nước.
Trung lập cộng ổn định chính trị cộng bảo mật ngân hàng đã biến một nước miền núi nghèo tài nguyên thành trung tâm tài chính và trọng tài quốc tế. Cần nói thẳng: bảo mật ngân hàng Thuỵ Sĩ theo nghĩa cũ đã không còn. Thuỵ Sĩ tham gia trao đổi thông tin tài chính tự động với hàng trăm nước từ giữa thập niên 2010. Ai còn hình dung Thuỵ Sĩ như nơi giấu tài sản khỏi cơ quan thuế nước mình là đang sống ở một thập kỷ đã qua.
Thuỵ Sĩ chỉ gia nhập Liên Hợp Quốc năm 2002, và đã nhiều lần bỏ phiếu không gia nhập Liên minh Châu Âu.
Văn hoá & con người
Khoảng 8,8 triệu dân, trong đó khoảng một phần tư là người nước ngoài — tỷ lệ rất cao.
Bốn ngôn ngữ chính thức: tiếng Đức (khoảng 62%), tiếng Pháp (khoảng 23%), tiếng Ý (khoảng 8%) và tiếng Romansh (dưới 1%). Điều này có hệ quả thực tế lớn: ngôn ngữ anh chị cần học phụ thuộc vào việc chọn sống ở bang nào. Chuyển từ Zurich sang Geneva là đổi hẳn ngôn ngữ sinh hoạt.
Thêm một điều ít nơi nói: ở vùng nói tiếng Đức, đời sống hằng ngày dùng tiếng Đức Thuỵ Sĩ — một nhóm phương ngữ khác xa tiếng Đức chuẩn tới mức người Đức cũng chật vật. Học tiếng Đức chuẩn giúp đọc viết và làm việc, nhưng chưa đủ để hoà vào chuyện trò hằng ngày.
Xã hội vận hành trên sự đúng giờ, kín đáo và tôn trọng quy tắc ở mức cao. Có những quy định về giờ giấc trong chung cư mà người mới đến thường thấy quá đáng cho tới khi hiểu rằng cả xã hội thật sự tuân thủ.
Nền dân chủ trực tiếp là nét đặc thù: công dân bỏ phiếu về các vấn đề cụ thể nhiều lần mỗi năm. Đây là lý do quy trình nhập tịch có tầng cộng đồng — sẽ nói ở phần sau.
Kinh tế & cơ hội
Thuỵ Sĩ mạnh ở những ngành giá trị cao: dược phẩm và hoá chất (Roche, Novartis — Basel là một trong những cụm dược lớn nhất thế giới), ngân hàng và quản lý tài sản, bảo hiểm và tái bảo hiểm, đồng hồ và cơ khí chính xác, hàng hoá thương phẩm (Geneva và Zug là trung tâm giao dịch nông sản, kim loại và năng lượng của thế giới), cùng nhiều tổ chức quốc tế đặt tại Geneva.
Lương cao nhất châu Âu, và thuế thu nhập thấp hơn hẳn các nước láng giềng — nhưng thuế thay đổi rất nhiều theo bang và theo xã. Chênh lệch giữa bang thuế thấp như Zug và bang thuế cao có thể rất lớn; nhiều người chọn nơi ở dựa trên điều này.
Có một khoản chi mà bảng lương không thể hiện: bảo hiểm y tế bắt buộc mua từ công ty tư nhân, và đây là khoản đáng kể cho mỗi thành viên gia đình, không trừ vào lương như ở Đức. Cùng với tiền nhà, đây là hai thứ khiến "lương Thuỵ Sĩ" trên giấy khác xa số tiền thật sự còn lại.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Thuỵ Sĩ không xoá nghĩa vụ thuế tại Việt Nam. Với chế độ trao đổi thông tin tự động hiện nay, giả định "để đó không ai biết" không còn cơ sở.
Chương trình định cư
Không có chương trình đầu tư
Thuỵ Sĩ không có visa vàng và không bán quốc tịch. Bất kỳ nơi nào chào "quốc tịch Thuỵ Sĩ theo đầu tư" đều là sai sự thật.
Thuế khoán trọn gói — con đường có thật, nhưng phải hiểu đúng
Đây là điều làm Thuỵ Sĩ khác Đan Mạch, Na Uy hay Hà Lan. Chế độ thuế khoán trọn gói cho phép người nước ngoài cư trú tại Thuỵ Sĩ và nộp thuế tính trên mức CHI TIÊU của họ — thường quy chiếu theo chi phí nhà ở — thay vì trên thu nhập và tài sản toàn cầu. Đổi lại là giấy phép cư trú hợp pháp.
Bốn điều bắt buộc phải biết trước khi coi đây là giải pháp:
- Người hưởng chế độ này KHÔNG được làm việc kiếm thu nhập tại Thuỵ Sĩ. Đây là điều kiện cốt lõi, không phải chi tiết phụ. Ai còn muốn điều hành công việc tại chỗ thì con đường này không dành cho mình.
- Không phải bang nào cũng có. Một số bang, trong đó có Zurich, đã bãi bỏ chế độ này sau các cuộc bỏ phiếu của cử tri. Chế độ tồn tại ở cấp bang, nên nơi ở quyết định việc có dùng được hay không.
- Mức thuế được thoả thuận với cơ quan thuế của bang, có sàn tối thiểu do luật quy định, và khác nhau giữa các bang. Đây không phải một con số niêm yết.
- Đây là chế độ THUẾ, không phải chương trình di trú. Nó không rút ngắn lộ trình quốc tịch, không cho quyền làm việc, và người nộp vẫn phải được cấp giấy phép cư trú theo quy định thông thường về người ngoài EU/EFTA.
Nói cách khác: đây là con đường cho người đã có tài sản và không cần đi làm — thường là người đã nghỉ hưu hoặc sống bằng tài sản — chứ không phải cho doanh nhân đang xây dựng sự nghiệp.
Giấy phép lao động — hạn ngạch là rào cản thật
Với người mang hộ chiếu ngoài EU/EFTA, giấy phép lao động Thuỵ Sĩ nằm trong hạn ngạch số lượng do liên bang ấn định hằng năm và chia về các bang. Nhà tuyển dụng phải chứng minh không tìm được ứng viên trong nước hoặc trong khối EU/EFTA, và vị trí phải thuộc nhóm chuyên môn cao.
Đây là điểm khác biệt lớn so với Hà Lan hay Ai Len: ở đó, đủ điều kiện là được cấp; ở Thuỵ Sĩ, đủ điều kiện vẫn có thể trượt vì bang đã hết hạn ngạch trong năm.
Các con đường khác
- Du học — hệ thống đại học rất mạnh; ETH Zurich và EPFL thuộc nhóm hàng đầu thế giới. Nhưng cần lưu ý: quy định ở lại làm việc sau tốt nghiệp với người ngoài EU/EFTA vẫn chịu ràng buộc, không tự động như một số nước EU.
- Đoàn tụ gia đình.
- Người không đi làm, tự túc tài chính — một số bang cho phép cư trú với người trên một độ tuổi nhất định, có ràng buộc gắn bó với bang và chứng minh đủ khả năng tài chính. Điều kiện khác nhau theo bang.
Quốc tịch — khắt khe vào loại nhất thế giới phát triển
Điều kiện thông thường: mười năm cư trú tại Thuỵ Sĩ (thời gian từ 8 đến 18 tuổi được tính gấp đôi, nhưng vẫn cần tối thiểu sáu năm thật), đang giữ giấy phép định cư loại C, chứng minh hoà nhập thành công, thông thạo một ngôn ngữ quốc gia, hiểu biết về đời sống và thể chế Thuỵ Sĩ, tôn trọng an ninh trật tự và không phụ thuộc trợ cấp xã hội.
Đặc thù riêng: hồ sơ phải qua ba tầng phê duyệt — liên bang, bang và xã. Nhiều xã có thêm yêu cầu riêng về số năm cư trú tại chính xã đó, và ở một số nơi việc chấp thuận do hội đồng địa phương quyết định. Nghĩa là chuyển nhà giữa các xã có thể làm lại đồng hồ đếm.
Thuỵ Sĩ cho phép hai quốc tịch từ năm 1992 — người nhập tịch không phải từ bỏ quốc tịch gốc theo luật Thuỵ Sĩ. Đây là điểm thuận lợi rõ rệt so với Hà Lan và Áo.
Cuộc sống thực tế
Đắt đỏ vào loại nhất thế giới. Zurich và Geneva thường xuyên đứng đầu các bảng xếp hạng chi phí sinh hoạt toàn cầu. Tiền nhà, ăn ngoài, dịch vụ đều rất cao. Lương cao bù lại, nhưng khoảng cách không lớn như con số lương gợi ra — và với người sống bằng tài sản chứ không đi làm thì không có phần bù nào cả.
Y tế: chất lượng rất cao, nhưng bảo hiểm bắt buộc mua tư nhân là khoản chi lớn hằng tháng cho mỗi người, cộng phần tự chi trả. Cần tính đủ khi lập ngân sách cho cả gia đình.
Giáo dục: trường công miễn phí và chất lượng tốt, dạy bằng ngôn ngữ của bang. Hệ thống dạy nghề kép của Thuỵ Sĩ được cả thế giới xem là hình mẫu. Trường quốc tế có nhiều nhưng học phí rất cao.
Nhà ở: tỷ lệ thuê nhà cao bất thường — phần lớn dân cư đi thuê chứ không sở hữu. Thị trường ở các thành phố lớn eo hẹp và cạnh tranh, hồ sơ thuê nhà đòi hỏi giấy tờ kỹ.
An toàn, hạ tầng và giao thông công cộng thuộc hàng tốt nhất thế giới — tàu đúng giờ tới từng phút là chuyện thật chứ không phải khẩu hiệu.
Hoà nhập cần thời gian và cần ngôn ngữ. Xã hội Thuỵ Sĩ kín đáo, và ở vùng nói tiếng Đức thì rào cản phương ngữ là có thật.
Ai nên cân nhắc Thuỵ Sĩ
Phù hợp nếu:
- Anh chị làm dược, tài chính, quản lý tài sản, hàng hoá thương phẩm hoặc nghiên cứu, và có nhà tuyển dụng đủ sức xin được suất trong hạn ngạch.
- Anh chị đã có tài sản, không cần đi làm, và muốn một nơi cư trú ổn định ở trung tâm châu Âu — chế độ thuế khoán trọn gói là con đường có thật, miễn là chấp nhận điều kiện không làm việc tại Thuỵ Sĩ.
- Anh chị coi trọng việc Thuỵ Sĩ cho giữ hai quốc tịch, khác với Hà Lan và Áo.
- Anh chị nhắm chất lượng sống và sự ổn định dài hạn, không nhắm giấy tờ nhanh.
Chưa phù hợp nếu:
- Anh chị muốn "mua quốc tịch Thuỵ Sĩ": không tồn tại, dưới bất kỳ hình thức nào.
- Anh chị cần quyền sống và làm việc trong Liên minh Châu Âu — Thuỵ Sĩ không thuộc EU.
- Anh chị muốn vừa hưởng thuế khoán trọn gói vừa điều hành công việc tại Thuỵ Sĩ: hai thứ này loại trừ nhau.
- Anh chị cần kết quả trong vài năm: mười năm cư trú cộng ba tầng phê duyệt là lộ trình dài nhất trong loạt bài này.
- Anh chị hình dung Thuỵ Sĩ là nơi giữ tài sản kín khỏi cơ quan thuế nước mình — chế độ trao đổi thông tin tự động đã chấm dứt điều đó từ giữa thập niên 2010.