Tổng quan
Bỉ giữ hộ chiếu hạng 5 thế giới với 163 điểm đến không cần xin thị thực trước, là thành viên sáng lập Liên minh Châu Âu, nằm trong Schengen và dùng đồng euro.
Ba điều làm Bỉ khác các nước EU khác trong loạt bài này, và cả ba đều cần cân nhắc trước khi quyết:
Thứ nhất — Bruxelles là thủ đô thực tế của châu Âu. Đây là nơi đặt các thể chế chính của Liên minh Châu Âu và trụ sở NATO, cùng hàng nghìn văn phòng đại diện, hiệp hội ngành, hãng luật và tổ chức vận động chính sách. Kết quả là một thị trường việc làm quốc tế đậm đặc, nơi tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc và người nước ngoài không phải ngoại lệ mà là chuyện thường.
Thứ hai — Bỉ đánh thuế lao động vào loại nặng nhất thế giới phát triển. Khoảng cách giữa chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra và số tiền người lao động thực nhận ở đây thuộc nhóm lớn nhất trong khối OECD. Đây không phải chi tiết nhỏ: nó nghĩa là con số lương gộp trong thư mời làm việc nói rất ít về mức sống thật của anh chị. Hãy luôn hỏi con số thực nhận.
Thứ ba — Bỉ có ba cộng đồng ngôn ngữ, và điều đó quyết định anh chị phải học tiếng gì. Sẽ nói kỹ ở phần dưới.
Và như phần lớn Tây Âu: Bỉ không có chương trình cư trú hay quốc tịch theo diện đầu tư. Không có visa vàng.
Địa lý & khí hậu
Bỉ nằm ở tây bắc châu Âu, giáp Hà Lan ở bắc, Đức và Luxembourg ở đông, Pháp ở nam, với một dải bờ Biển Bắc ngắn ở tây bắc.
Diện tích nhỏ và địa hình chia làm hai: đồng bằng thấp ở phía bắc và trung, và vùng đồi rừng Ardennes ở đông nam — nơi duy nhất có địa hình đáng kể.
Thủ đô Bruxelles nằm giữa nước. Antwerpen là cảng lớn thứ nhì châu Âu và trung tâm kim cương thế giới. Gent, Bruges, Liège và Leuven đều là thành phố có sức nặng riêng.
Khí hậu ôn đới hải dương, gần giống Hà Lan: mùa đông ôn hoà nhưng ẩm và nhiều gió, mùa hè mát, mưa rải đều quanh năm và nhiều mây. Không lạnh khắc nghiệt, nhưng xám nhiều tháng.
Lịch sử hình thành
Vùng đất này qua nhiều thế kỷ nằm dưới quyền Burgundy, Tây Ban Nha, Áo, Pháp rồi Hà Lan. Các thành phố Flanders thời trung cổ — Bruges, Gent, Ypres — từng là những trung tâm dệt và thương mại giàu nhất Bắc Âu.
Bỉ giành độc lập năm 1830 từ Vương quốc Liên hiệp Hà Lan, và trở thành một nước quân chủ lập hiến trung lập.
Vị trí địa lý khiến Bỉ nhiều lần là chiến trường của châu Âu: cả hai cuộc thế chiến đều tràn qua đây, và các trận đánh lớn nhất Thế chiến thứ nhất diễn ra ở Flanders.
Sau 1945, Bỉ chọn con đường hội nhập: là một trong sáu nước sáng lập Cộng đồng Kinh tế Châu Âu năm 1957, và Bruxelles dần trở thành trung tâm hành chính của tiến trình này.
Trong nước, thế kỷ 20 chứng kiến quá trình liên bang hoá để giải quyết căng thẳng giữa hai cộng đồng ngôn ngữ — dẫn tới cấu trúc nhà nước phức tạp bậc nhất châu Âu hiện nay.
Cũng cần nêu vì đây là phần lịch sử được nhìn nhận nghiêm khắc hơn theo thời gian: chế độ cai trị của Bỉ tại Congo cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 để lại hậu quả nhân đạo nặng nề, và đây là chủ đề vẫn đang được xã hội Bỉ đối diện.
Văn hoá & con người
Khoảng 11,7 triệu dân, chia thành ba cộng đồng ngôn ngữ chính thức:
- Flanders ở phía bắc — nói tiếng Hà Lan (thường gọi là tiếng Flemish), khoảng 60% dân số;
- Wallonia ở phía nam — nói tiếng Pháp, khoảng 40%;
- một cộng đồng nói tiếng Đức nhỏ ở phía đông;
- Bruxelles chính thức song ngữ Pháp – Hà Lan, trên thực tế tiếng Pháp chiếm ưu thế trong sinh hoạt, còn tiếng Anh chiếm ưu thế trong giới quốc tế.
Đây không phải chi tiết văn hoá thú vị mà là quyết định thực tế đầu tiên anh chị phải đưa ra: chọn vùng nào thì học tiếng đó, vì hành chính địa phương, trường học công và phần lớn việc làm ngoài khu vực quốc tế đều vận hành bằng ngôn ngữ của vùng. Chuyển từ Antwerpen sang Liège là đổi hẳn ngôn ngữ.
Người Bỉ có tiếng kín đáo, thực tế, tránh phô trương và có óc hài hước tự trào. Khác với sự thẳng thừng của Hà Lan ngay bên cạnh, phong cách giao tiếp ở đây mềm hơn và vòng hơn — điều nhiều người Việt thấy dễ chịu.
Ẩm thực là niềm tự hào thật: bia (hàng trăm loại, và văn hoá bia Bỉ là di sản UNESCO), sô cô la, khoai tây chiên, waffle. Truyện tranh cũng là một ngành nghệ thuật được coi trọng — Tintin và Xì Trum đều ra đời ở đây.
Kinh tế & cơ hội
Kinh tế Bỉ mở và hướng xuất khẩu, dựa vào hoá chất và dược phẩm (một trong những cụm dược lớn của châu Âu), logistics và cảng biển — Antwerpen là cửa ngõ hàng hoá lớn thứ nhì lục địa, chế tạo, kim cương và trang sức, thực phẩm, và một khu vực dịch vụ quốc tế rất đặc thù.
Khu vực cuối cùng đáng nói riêng: quanh các thể chế châu Âu và NATO hình thành một hệ sinh thái gồm hãng luật, tư vấn chính sách, hiệp hội ngành, tổ chức phi chính phủ, cơ quan báo chí và phái đoàn ngoại giao. Đây là thị trường việc làm mà không nước nào khác có với quy mô tương đương, và nó tuyển bằng tiếng Anh.
Nhu cầu lao động nước ngoài tập trung ở công nghệ thông tin, dược và khoa học đời sống, kỹ thuật, y tế, logistics, và các nghề gắn với môi trường quốc tế nêu trên.
Về thuế, nhắc lại vì đây là điều quan trọng nhất về mặt tài chính: gánh nặng thuế và đóng góp an sinh trên tiền lương ở Bỉ thuộc nhóm nặng nhất thế giới phát triển. Đổi lại là hệ thống an sinh, y tế và hưu trí rộng. Nhưng khi so sánh một lời mời làm việc ở Bruxelles với một lời mời ở Dublin hay Praha, so con số thực nhận, không so lương gộp — đây là sai lầm phổ biến và tốn kém.
Một điểm cân bằng: Bỉ không đánh thuế lãi vốn với nhà đầu tư cá nhân trong phần lớn trường hợp thông thường, và không có thuế tài sản ròng như Na Uy. Cấu trúc thuế ở đây nặng về thu nhập từ lao động hơn là thu nhập từ vốn — điều đáng lưu ý tuỳ vào nguồn thu nhập của anh chị.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Bỉ không thay thế nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
Chương trình định cư
Không có chương trình đầu tư. Các con đường thật:
- Giấy phép đơn (single permit) — cửa chính cho người làm công. Là một giấy phép gộp cả cư trú và làm việc, do vùng cấp phần lao động và liên bang cấp phần cư trú. Cần hợp đồng, và điều kiện khác nhau giữa Flanders, Wallonia và Bruxelles — ba vùng có danh mục nghề thiếu nhân lực và ngưỡng lương riêng.
- Thẻ Xanh EU — cho lao động trình độ cao đạt ngưỡng lương, cộng dồn thời gian ở các nước EU khác.
- Thẻ nghề (carte professionnelle / beroepskaart) — dành cho người tự doanh và người lập doanh nghiệp. Cơ quan xét tính hữu ích kinh tế của hoạt động: kế hoạch kinh doanh, năng lực chuyên môn, khả năng tạo giá trị và việc làm. Không phải chương trình đầu tư — không có ngưỡng vốn đổi lấy thẻ.
- Du học — học phí đại học công thấp so với Anh hay Hà Lan; sau tốt nghiệp có giai đoạn ở lại tìm việc.
- Đoàn tụ gia đình — có yêu cầu về thu nhập và nhà ở của người bảo lãnh.
Quốc tịch
Bỉ có lộ trình năm năm, và điều kiện được xây quanh khái niệm hoà nhập chứ không chỉ thời gian:
- năm năm cư trú hợp pháp liên tục;
- chứng minh năng lực một trong ba ngôn ngữ quốc gia ở trình độ cơ bản;
- chứng minh hoà nhập xã hội — qua bằng cấp tại Bỉ, khoá hoà nhập, hoặc quá trình làm việc;
- chứng minh tham gia kinh tế — thường tính bằng số ngày làm việc có đóng bảo hiểm trong những năm gần nhất.
Có một con đường mười năm thay thế, với điều kiện nhẹ hơn về ngôn ngữ nhưng cần chứng minh sự gắn bó với xã hội Bỉ.
Yêu cầu tham gia kinh tế là chỗ hay bị bỏ qua: người sống ở Bỉ bằng thu nhập từ nước ngoài, không đi làm và không đóng bảo hiểm tại chỗ, có thể đủ năm năm cư trú mà vẫn không đủ điều kiện. Nếu quốc tịch là mục tiêu, hãy tính đường làm việc có đóng bảo hiểm ngay từ đầu.
Bỉ cho phép hai quốc tịch từ năm 2008 — người nhập tịch không phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam theo luật Bỉ. Thông tin trước mốc đó đã lỗi thời.
Cuộc sống thực tế
Nhà ở dễ chịu hơn hẳn Hà Lan và Ireland. Đây là một trong những lợi thế thật của Bỉ mà ít người nhắc: thị trường không khủng hoảng, giá mua và thuê ở mức chấp nhận được so với các nước láng giềng, và nhà thường rộng hơn. Nhiều người làm ở Bruxelles chọn sống ở thành phố nhỏ lân cận và đi tàu.
Y tế: hệ thống bảo hiểm bắt buộc qua các quỹ tương tế, chất lượng cao và thời gian chờ ngắn so với Anh, Ireland hay Bắc Âu. Người dùng trả trước rồi được hoàn phần lớn. Đây là một trong những hệ thống y tế được đánh giá tốt nhất châu Âu về khả năng tiếp cận.
Giáo dục: trường công miễn phí hoặc gần như miễn phí, dạy bằng ngôn ngữ của vùng. Có nhiều trường quốc tế và trường châu Âu ở Bruxelles phục vụ cộng đồng thể chế — chất lượng cao nhưng học phí lớn nếu không thuộc diện được cơ quan chi trả.
Giao thông: mạng đường sắt dày và nước nhỏ nên đi lại giữa các thành phố rất nhanh. Bruxelles có metro. Giao thông đường bộ quanh Bruxelles và Antwerpen tắc nghẽn nặng vào giờ cao điểm.
Vị trí: Paris, London, Amsterdam, Köln đều trong tầm một tới hai giờ tàu cao tốc. Với người hay đi lại châu Âu, đây là lợi thế thực sự.
Điều cần chuẩn bị: ngôn ngữ theo vùng; hành chính phức tạp vì cấu trúc liên bang chồng nhiều tầng — cùng một việc có thể do liên bang, vùng hoặc cộng đồng ngôn ngữ quản, và người mới sang thường mất thời gian mới hiểu phải đến đâu; và thời tiết xám.
Ai nên cân nhắc Bỉ
Phù hợp nếu:
- Anh chị nhắm thị trường việc làm quốc tế quanh EU và NATO — hãng luật, tư vấn chính sách, hiệp hội, tổ chức phi chính phủ, báo chí quốc tế. Không nơi nào khác có thị trường này với quy mô tương đương, và nó tuyển bằng tiếng Anh.
- Anh chị làm dược, khoa học đời sống, công nghệ thông tin, kỹ thuật hoặc logistics.
- Anh chị coi trọng nhà ở dễ chịu và y tế tiếp cận nhanh — hai điểm Bỉ hơn hẳn Hà Lan và Ireland.
- Anh chị muốn hộ chiếu EU trong năm năm và sẵn sàng đi làm có đóng bảo hiểm để đáp ứng điều kiện tham gia kinh tế.
- Anh chị hay đi lại châu Âu: vị trí trung tâm là lợi thế thật.
Chưa phù hợp nếu:
- Anh chị tìm chương trình đầu tư: Bỉ không có.
- Anh chị so sánh các lời mời làm việc bằng lương gộp: thuế lao động ở Bỉ nặng nhất thế giới phát triển, và đây là chỗ dễ tính nhầm mức sống nhất.
- Anh chị sống bằng thu nhập từ nước ngoài, không đi làm tại chỗ, mà lại nhắm quốc tịch: điều kiện tham gia kinh tế sẽ chặn lại.
- Anh chị không muốn học tiếng Hà Lan hoặc tiếng Pháp: sống bằng tiếng Anh khả thi trong khu vực quốc tế ở Bruxelles, nhưng hẹp hơn nhiều ngoài đó, và quốc tịch vẫn đòi một ngôn ngữ quốc gia.