Tổng quan
Na Uy có hộ chiếu hạng 3 thế giới với 165 điểm đến không cần xin thị thực trước, thu nhập đầu người thuộc nhóm cao nhất hành tinh, và quỹ đầu tư quốc gia lớn nhất thế giới tính theo tài sản.
Và Na Uy không bán đường vào. Không có visa vàng, không có chương trình quốc tịch theo đầu tư, không có ngưỡng vốn nào đổi được thẻ cư trú.
Có một chỗ hay bị hiểu sai ngay từ đầu, cần nói rõ: Na Uy nằm trong khối Schengen nhưng KHÔNG thuộc Liên minh Châu Âu. Thẻ cư trú Na Uy cho phép đi lại trong Schengen, nhưng không cho quyền sống và làm việc tại các nước EU như thẻ cư trú của một nước thành viên. Ai chọn Na Uy vì tưởng đó là "cửa vào EU" là đã hiểu sai sản phẩm mình mua.
Địa lý & khí hậu
Na Uy trải dài trên rìa tây bán đảo Scandinavia, dài hơn 1.700 km theo chiều bắc–nam nhưng có chỗ chỉ rộng vài chục km. Đường bờ biển với hàng nghìn vịnh hẹp — fjord — là dài nhất châu Âu nếu tính cả các đảo.
Khí hậu chia rõ theo vĩ độ. Ven biển phía nam, nhờ dòng hải lưu Bắc Đại Tây Dương, mùa đông ôn hoà bất ngờ so với vĩ độ. Vào sâu trong đất liền và lên phía bắc thì lạnh sâu và kéo dài. Phần lãnh thổ trên Vòng Bắc Cực có đêm vùng cực — nhiều tuần liền mặt trời không mọc — và mùa hè thì ngược lại, mặt trời không lặn.
Thủ đô Oslo nằm cuối một vịnh hẹp phía đông nam, nơi tập trung phần lớn dân cư và việc làm.
Một chi tiết đặc biệt: quần đảo Svalbard ở Bắc Cực thuộc chủ quyền Na Uy nhưng theo một hiệp ước riêng, công dân nhiều nước có thể tới sống và làm việc mà không cần thị thực. Nghe hấp dẫn, nhưng cần nói thẳng: thời gian ở Svalbard không tính vào điều kiện cư trú để xin thường trú hay quốc tịch Na Uy, và điều kiện sống ở đó khắc nghiệt. Đây không phải lối tắt.
Lịch sử hình thành
Thời Viking, các thủ lĩnh Na Uy đi xa tới Iceland, Greenland và bờ đông Bắc Mỹ. Sau đó Na Uy trải qua nhiều thế kỷ liên minh với Đan Mạch, rồi với Thuỵ Điển, và chỉ giành độc lập hoàn toàn năm 1905.
Bước ngoặt quyết định vận mệnh hiện đại là việc phát hiện dầu khí ở Biển Bắc cuối thập niên 1960. Điều đáng chú ý không phải là có dầu, mà là cách xử lý: Na Uy đưa phần lớn nguồn thu vào một quỹ đầu tư quốc gia thay vì tiêu ngay, và đặt quy tắc chỉ được rút một phần nhỏ mỗi năm. Đó là lý do nước này tránh được cái bẫy mà nhiều nước giàu tài nguyên khác rơi vào.
Na Uy đã hai lần trưng cầu dân ý về việc gia nhập EU — 1972 và 1994 — và cả hai lần đều bác bỏ. Thay vào đó, nước này tham gia Khu vực Kinh tế Châu Âu, tức là theo phần lớn luật thị trường chung nhưng không có ghế bỏ phiếu.
Văn hoá & con người
Khoảng 5,5 triệu dân. Xã hội đề cao bình đẳng tới mức có hẳn một khái niệm cho nó: janteloven — quy tắc bất thành văn rằng không ai nên tự cho mình hơn người khác. Với người mới đến, điều này thể hiện ra thành một xã hội ít phô trương, ít khoe của, và hơi khép.
Người Na Uy gắn bó với thiên nhiên ở mức khó tưởng tượng nếu chưa sống ở đó: đi bộ đường dài, trượt tuyết, cabin gỗ cuối tuần là sinh hoạt phổ thông chứ không phải sở thích của giới có tiền. Quyền allemannsretten cho phép ai cũng được đi lại và cắm trại trên đất chưa canh tác, kể cả đất tư.
Tiếng Anh phổ biến và người Na Uy nói rất tốt. Nhưng tiếng Na Uy là điều kiện để nhập quốc tịch, và cũng là điều kiện thực tế để hoà nhập nơi làm việc ngoài các ngành quốc tế.
Kinh tế & cơ hội
Trụ cột truyền thống là dầu khí, nhưng nền kinh tế rộng hơn thế: thuỷ sản (Na Uy là nước xuất khẩu cá hồi hàng đầu thế giới), vận tải biển, thuỷ điện — gần như toàn bộ điện năng trong nước đến từ nguồn này — cùng công nghiệp hàng hải và năng lượng ngoài khơi.
Với người nước ngoài có chuyên môn, nhu cầu tập trung ở kỹ thuật dầu khí và hàng hải, công nghệ thông tin, y tế và điều dưỡng. Mức lương cao, khoảng cách lương giữa các nghề hẹp hơn nhiều nước khác — nghĩa là nghề tay nghề cao được trả tốt, còn nghề quản lý cấp cao không chênh lệch quá xa.
Thuế thu nhập ở mức cao, kèm thuế giá trị gia tăng 25% và thuế tài sản ròng — một sắc thuế mà nhiều nước không có và người có tài sản lớn cần tính tới trước khi chuyển cư trú thuế.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Na Uy không xoá nghĩa vụ thuế tại Việt Nam. Hai tình trạng cư trú thuế phải xác định riêng.
Chương trình định cư
Na Uy không có chương trình cư trú hay quốc tịch theo diện đầu tư. Các con đường thật sự:
- Giấy phép lao động cho lao động có tay nghề — cần bằng cấp hoặc kinh nghiệm được công nhận, cộng lời mời làm việc cụ thể với mức lương theo chuẩn ngành. Đây là cửa chính.
- Tự doanh — dành cho người tự tạo việc làm cho chính mình. Cơ quan di trú thẩm định tính bền vững của hoạt động kinh doanh và khả năng nuôi sống bản thân, không thẩm định số vốn.
- Du học — sau khi tốt nghiệp có giai đoạn ở lại tìm việc. Học phí đại học công truyền thống rất thấp, nhưng quy định về học phí với sinh viên ngoài EU/EEA đã thay đổi trong những năm gần đây, cần kiểm tra tại thời điểm nộp.
- Đoàn tụ gia đình — có yêu cầu về thu nhập của người bảo lãnh.
Về thường trú: thường yêu cầu vài năm cư trú hợp pháp liên tục cùng chứng chỉ tiếng Na Uy và kiến thức xã hội.
Về quốc tịch: yêu cầu cư trú dài hơn nữa, kèm bài thi tiếng Na Uy và bài thi kiến thức xã hội, cùng điều kiện về thu nhập và lý lịch tư pháp. Số năm cụ thể khác nhau tuỳ diện cư trú và tình trạng hôn nhân, và đã được điều chỉnh nhiều lần — anh chị nên đối chiếu với công bố hiện hành của cơ quan di trú Na Uy.
Một thay đổi lớn cần biết: từ ngày 1 tháng 1 năm 2020, Na Uy cho phép hai quốc tịch. Trước mốc đó, người nhập tịch Na Uy về nguyên tắc phải từ bỏ quốc tịch cũ. Nhiều bài viết tiếng Việt trên mạng vẫn chép lại quy định cũ — đó là thông tin đã lỗi thời.
Cuộc sống thực tế
Chi phí sinh hoạt rất cao, thuộc nhóm đắt nhất thế giới. Ăn ngoài, đồ uống có cồn và dịch vụ đều đắt rõ rệt so với phần còn lại của châu Âu. Bù lại thu nhập cao và dịch vụ công tốt.
Y tế công phổ quát, có khoản đồng chi trả tới một mức trần hằng năm. Giáo dục công miễn phí, chất lượng đồng đều.
Nhà ở: tỷ lệ sở hữu nhà cao, thị trường cho thuê ở Oslo eo hẹp và đắt. Người mới sang thường mất thời gian đáng kể cho khâu này.
Ánh sáng và mùa đông là thử thách thật. Ở Oslo, tháng 12 chỉ khoảng 6 giờ sáng mỗi ngày; lên phía bắc thì có giai đoạn không có mặt trời. Đổi lại, mùa hè sáng gần như suốt đêm.
Hoà nhập xã hội cần kiên nhẫn. Người Na Uy lịch sự nhưng giữ khoảng cách; quan hệ thân thiết thường hình thành qua hoạt động chung — câu lạc bộ thể thao, hội phụ huynh, nhóm đi bộ đường dài — chứ ít khi qua giao tiếp xã giao.
Ai nên cân nhắc Na Uy
Phù hợp nếu:
- Anh chị có chuyên môn trong dầu khí, hàng hải, năng lượng, công nghệ hoặc y tế, và tìm được nhà tuyển dụng thật.
- Ưu tiên là thu nhập cao đi kèm an toàn xã hội và thiên nhiên gần nhà.
- Anh chị nhắm một nơi sống lâu dài cho gia đình, không nhắm giấy tờ nhanh.
- Anh chị hiểu và chấp nhận rằng đây không phải cửa vào Liên minh Châu Âu.
Chưa phù hợp nếu:
- Anh chị muốn đổi vốn lấy thẻ cư trú — Na Uy không có con đường đó.
- Anh chị cần quyền sống và làm việc trong EU. Muốn thế thì phải nhắm một nước thành viên EU thật sự.
- Anh chị đang tìm nơi giảm thuế: Na Uy còn có thêm thuế tài sản ròng.
- Gia đình khó chịu đựng mùa đông thiếu sáng kéo dài.
Na Uy là ví dụ rõ nhất cho một điều đáng nhớ trong ngành này: một nước giàu không có nghĩa là nước đó bán quyền cư trú. Càng giàu và càng ổn định, họ càng ít lý do phải bán.