Tổng quan
Cộng hoà Séc giữ hộ chiếu hạng 7 thế giới với 161 điểm đến không cần xin thị thực trước, là thành viên Liên minh Châu Âu và Schengen, nhưng không dùng euro — đồng tiền là koruna Séc (CZK).
Với người Việt, Séc là một trường hợp riêng và cần được nói riêng.
Từ năm 2013, người Việt được công nhận là một dân tộc thiểu số chính thức của Cộng hoà Séc. Đây không phải danh hiệu tượng trưng. Quy chế đó đi kèm những thứ cụ thể: đại diện trong Hội đồng Chính phủ về Dân tộc Thiểu số, quyền được hỗ trợ trong giáo dục và văn hoá, và quan trọng nhất về mặt tâm lý xã hội — sự thừa nhận rằng cộng đồng này là một phần của nước Séc, không phải khách trọ.
Không nước châu Âu nào khác dành quy chế đó cho cộng đồng người Việt. Đây là điểm khiến Séc khác hẳn Đức, Pháp, Ba Lan hay bất kỳ lựa chọn EU nào khác nếu yếu tố cộng đồng nằm trong tính toán của anh chị.
Cần nói ngay điều thứ hai để cân bằng: Séc KHÔNG có chương trình cư trú hay quốc tịch theo diện đầu tư. Không có visa vàng, không có ngưỡng vốn nào đổi được thẻ. Cửa vào là việc làm, kinh doanh, du học hoặc gia đình — và với người Việt thì cửa gia đình và cửa kinh doanh vốn đã có sẵn một mạng lưới hỗ trợ mà các nước khác không có.
Địa lý & khí hậu
Séc nằm giữa lòng Trung Âu, không giáp biển, giáp Đức ở tây và bắc, Ba Lan ở đông bắc, Slovakia ở đông nam và Áo ở nam.
Lãnh thổ gồm ba vùng lịch sử: Bohemia ở tây với thủ đô Praha, Moravia ở đông với trung tâm Brno, và một phần nhỏ Silesia ở đông bắc. Địa hình là lòng chảo được viền bởi các dãy núi thấp và rừng.
Khí hậu ôn đới lục địa: bốn mùa rõ rệt, mùa đông lạnh có tuyết thường quanh 0 đến −5°C, mùa hè ấm quanh 25°C. Không khắc nghiệt như Bắc Âu và không ẩm xám như Hà Lan — với người Việt, đây là một trong những khí hậu châu Âu dễ thích nghi hơn cả.
Lịch sử hình thành
Vùng đất này là trung tâm của Vương quốc Bohemia, một trong những thực thể quan trọng của Đế quốc La Mã Thần thánh. Praha từng là kinh đô đế quốc dưới thời Charles IV ở thế kỷ 14 — đó là lý do thành phố có quy mô kiến trúc lớn hơn nhiều so với một thủ đô mười triệu dân.
Sau nhiều thế kỷ thuộc Habsburg, Tiệp Khắc ra đời năm 1918 từ sự tan rã của Áo-Hung. Nước này bị Đức chiếm đóng trong Thế chiến thứ hai, rồi rơi vào khối Xô viết sau 1948.
Hai mốc cần biết vì chúng giải thích xã hội hôm nay: Mùa xuân Praha năm 1968 — nỗ lực cải cách bị quân đội khối Warszawa dập tắt — và Cách mạng Nhung năm 1989, cuộc chuyển đổi ôn hoà chấm dứt chế độ cộng sản.
Năm 1993, Tiệp Khắc tách thành Cộng hoà Séc và Slovakia một cách hoà bình, được gọi là "cuộc ly hôn nhung". Séc gia nhập NATO năm 1999 và EU năm 2004.
Chính giai đoạn Tiệp Khắc xã hội chủ nghĩa là gốc rễ của cộng đồng người Việt tại đây: từ thập niên 1950 đến 1980, hàng chục nghìn người Việt sang học tập và lao động theo các hiệp định giữa hai nhà nước. Nhiều người ở lại sau 1989 và chuyển sang kinh doanh khi kinh tế mở cửa. Đó là lý do cộng đồng ở Séc có chiều sâu thế hệ mà cộng đồng ở nhiều nước Tây Âu chưa có.
Văn hoá & con người
Khoảng 10,5 triệu dân. Người Séc có tiếng thực tế, hài hước kiểu khô, ít phô trương và khá dè dặt với người lạ — nhưng thân thì bền. Văn hoá bia rất mạnh: Séc thường xuyên đứng đầu thế giới về lượng bia tiêu thụ trên đầu người, và quán bia là nơi sinh hoạt xã hội chứ không đơn thuần là chỗ uống.
Tiếng Séc là ngôn ngữ chính thức, thuộc nhóm Slav Tây. Đây là ngôn ngữ khó với người Việt — bảy cách chia danh từ, nhiều phụ âm liền nhau — nhưng cộng đồng người Việt tại đây đã chứng minh là học được, và thế hệ thứ hai thường nói như người bản xứ.
Tiếng Anh phổ biến ở Praha và trong giới trẻ, kém hơn ở tỉnh.
Cộng đồng người Việt — nói cụ thể
Người Việt là một trong những cộng đồng nước ngoài lớn nhất ở Séc. Điều đó tạo ra một hệ sinh thái mà người mới sang dùng được ngay:
- Chợ SAPA ở Praha là trung tâm thương mại và văn hoá của cộng đồng, kèm dịch vụ, ăn uống, hàng hoá và mạng lưới làm ăn.
- Dịch vụ bằng tiếng Việt cho các việc thiết yếu — kế toán, thủ tục, y tế, phiên dịch — có sẵn ở Praha và các thành phố lớn.
- Trường lớp và hội đoàn duy trì tiếng Việt cho trẻ em, có hỗ trợ nhờ quy chế dân tộc thiểu số.
- Thế hệ thứ hai đã vào các ngành nghề chuyên môn — y, luật, công nghệ — nghĩa là mạng lưới không chỉ dừng ở buôn bán.
Nhưng cũng cần nói thẳng mặt còn lại: cộng đồng mạnh có thể trở thành cái kén. Nhiều gia đình sống ở Séc hàng chục năm mà tiếng Séc vẫn hạn chế, và điều đó khép lại cơ hội việc làm ngoài khu vực cộng đồng lẫn lộ trình quốc tịch. Nếu anh chị chọn Séc vì cộng đồng, hãy đồng thời lập kế hoạch học tiếng ngay từ năm đầu — đó là điều phân biệt gia đình dừng ở buôn bán với gia đình đi tiếp.
Kinh tế & cơ hội
Séc là nền kinh tế công nghiệp rõ nét: ô tô và linh kiện là ngành xương sống (Škoda, cùng các nhà máy của hãng nước ngoài), kèm cơ khí, điện tử, hoá chất, và một khu vực công nghệ thông tin phát triển tốt ở Praha và Brno.
Tỷ lệ thất nghiệp thuộc hàng thấp nhất Liên minh Châu Âu trong nhiều năm, nghĩa là thị trường lao động thiếu người — điều thuận cho người mới đến có tay nghề.
Mức lương thấp hơn Đức hay Áo nhưng chi phí sinh hoạt cũng thấp hơn tương ứng, và khoảng cách đang thu hẹp.
Với người Việt, các mảng truyền thống là bán lẻ, thực phẩm, nhà hàng, làm móng — và các mảng đang mở rộng là logistics, sản xuất, công nghệ và dịch vụ chuyên môn.
Và như mọi trường hợp: nghĩa vụ thuế tại Séc không thay thế nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
Chương trình định cư
Không có chương trình đầu tư. Các con đường thật:
- Thẻ lao động (zaměstnanecká karta) — cửa chính. Là giấy phép kép: vừa cho cư trú vừa cho làm việc tại một vị trí cụ thể. Cần hợp đồng với nhà tuyển dụng và vị trí phải được đăng tuyển theo quy định.
- Thẻ Xanh EU — cho lao động trình độ cao đạt ngưỡng lương, cộng dồn thời gian ở các nước EU khác.
- Giấy phép kinh doanh (živnostenský list) và cư trú theo diện kinh doanh — con đường mà nhiều gia đình người Việt đã đi. Cần đăng ký ngành nghề, chứng minh hoạt động thật và nghĩa vụ thuế, bảo hiểm đầy đủ. Đây không phải chương trình đầu tư — không có ngưỡng vốn, mà xét hoạt động kinh doanh có thật.
- Du học — học phí thấp, và chương trình dạy bằng tiếng Séc tại trường công là miễn phí học phí kể cả với sinh viên ngoài EU. Đây là điểm ít người biết và rất đáng cân nhắc cho gia đình có con sắp vào đại học: đổi lại là phải học tiếng Séc tới trình độ vào được đại học.
- Đoàn tụ gia đình.
Thường trú và quốc tịch
Thường trú thường sau năm năm cư trú liên tục, kèm chứng chỉ tiếng Séc ở trình độ cơ bản.
Quốc tịch thường sau thêm năm năm giữ thường trú — tức tổng lộ trình thực tế khoảng mười năm — kèm bài thi tiếng Séc ở trình độ cao hơn, bài thi kiến thức về xã hội và thể chế Séc, chứng minh nguồn thu nhập, không nợ thuế và bảo hiểm, và lý lịch tư pháp trong sạch.
Yêu cầu không nợ thuế và bảo hiểm xã hội là chỗ trượt phổ biến nhất với người kinh doanh tự do. Ai đi theo diện giấy phép kinh doanh nên giữ sổ sách sạch ngay từ năm đầu, không phải đến năm thứ chín mới dọn.
Séc cho phép hai quốc tịch từ năm 2014 — người nhập tịch không phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam theo luật Séc. Trước mốc đó thì không, nên thông tin cũ trên mạng có thể nói ngược.
Cuộc sống thực tế
Chi phí sinh hoạt vừa phải so với Tây Âu. Praha đắt hơn phần còn lại của nước, nhưng vẫn dễ chịu hơn Vienna, Amsterdam hay Dublin. Ngoài Praha thì rẻ rõ rệt.
Nhà ở: thị trường Praha đã tăng giá mạnh và mua nhà là gánh nặng thật với người trẻ; thuê thì dễ hơn. Các thành phố khác như Brno, Plzeň, Ostrava dễ thở hơn nhiều.
Y tế: bảo hiểm y tế là bắt buộc. Người có hợp đồng lao động vào hệ thống bảo hiểm công; người mới sang chưa đủ điều kiện thường phải mua bảo hiểm thương mại, và đây là khoản cần tính kỹ vì mức phí khác nhau nhiều theo gói và độ tuổi.
Giáo dục: trường công miễn phí, dạy bằng tiếng Séc. Trẻ em người Việt sang sớm thường hoà nhập nhanh; sang muộn ở tuổi trung học thì cần hỗ trợ ngôn ngữ có kế hoạch.
Giao thông: Praha có hệ thống tàu điện ngầm, tàu điện và xe buýt tốt với giá vé thấp so với Tây Âu. Mạng lưới đường sắt và xe khách liên tỉnh dày.
An toàn: thuộc nhóm cao ở châu Âu.
Điều cần chuẩn bị: tiếng Séc là rào cản thật, và thủ tục hành chính đòi giấy tờ đầy đủ, đúng hạn. Hệ thống không linh động — nhưng cũng không tuỳ tiện, nộp đúng thì ra đúng.
Ai nên cân nhắc Séc
Phù hợp nếu:
- Anh chị có người thân hoặc mạng lưới sẵn tại Séc — đây là lợi thế lớn nhất và không nước EU nào khác cho người Việt lợi thế tương đương.
- Anh chị có tay nghề trong sản xuất, kỹ thuật, công nghệ thông tin hoặc y tế: thị trường lao động đang thiếu người.
- Anh chị định kinh doanh thật và sẵn sàng làm đúng thủ tục thuế, bảo hiểm ngay từ đầu.
- Gia đình có con sắp vào đại học và chấp nhận đầu tư vào tiếng Séc — học phí đại học công bằng tiếng Séc là miễn phí.
- Anh chị muốn hộ chiếu EU hạng 7 mà vẫn giữ được quốc tịch Việt Nam — Séc cho hai quốc tịch từ 2014.
Chưa phù hợp nếu:
- Anh chị tìm chương trình đầu tư: Séc không có, dưới bất kỳ hình thức nào.
- Anh chị không định học tiếng Séc. Cộng đồng đủ mạnh để sống mà không cần tiếng — nhưng đó chính là cái bẫy khép lại cả việc làm lẫn quốc tịch.
- Anh chị cần kết quả trong vài năm: lộ trình quốc tịch thực tế khoảng mười năm.
- Anh chị làm nghề tự do và không muốn giữ sổ sách thuế, bảo hiểm chặt chẽ — đây đúng là chỗ hồ sơ quốc tịch hay trượt.