Tổng quan
Uzbekistan giữ hộ chiếu hạng 64, đi được 63 điểm đến không cần xin visa trước. Dân số khoảng 35,6 triệu người — đông dân nhất Trung Á, gần bằng tất cả các nước còn lại trong khu vực cộng lại. Thủ đô Tashkent, đồng tiền là som (UZS).
Uzbekistan không có chương trình quốc tịch theo đầu tư, và không cho hai quốc tịch.
Nhưng lý do bài này đáng đọc nằm ở chỗ khác, và nó chạm vào một thứ mà phần lớn người đọc chưa từng phải nghĩ tới.
🔴 Thị thực xuất cảnh — quyền rời khỏi chính nước mình
Cho tới hết năm 2018, công dân Uzbekistan muốn đi nước ngoài phải xin thị thực xuất cảnh do chính cơ quan của nước mình cấp. Không phải visa của nước đến — mà là giấy phép của nước mình để được ra đi.
Quy định này là di sản từ thời Liên Xô, và Uzbekistan là một trong số rất ít nước trên thế giới còn duy trì nó tới tận thập niên 2010.
📌 Uzbekistan bãi bỏ thị thực xuất cảnh từ ngày 1/1/2019.
Đây là thay đổi lớn hơn nhiều so với vẻ ngoài kỹ thuật của nó, và đáng dừng lại:
- Toàn bộ trang này nói về quyền vào — hộ chiếu nào đi được nước nào, chương trình nào cho cư trú ở đâu. Nhưng quyền vào chỉ có nghĩa nếu anh chị được phép đi ra.
- Với hầu hết người đọc, quyền rời khỏi nước mình là thứ hiển nhiên tới mức không ai nghĩ tới — nó nằm trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền, và ở đa số nước là chuyện không phải bàn.
- 🔴 Nhưng nó không hiển nhiên ở mọi nơi. Uzbekistan là ví dụ gần đây nhất trong khu vực này về việc quy định đó tồn tại thật, và về việc nó có thể bị bãi bỏ.
📌 Bài học rút ra, áp dụng rộng hơn Uzbekistan: khi đánh giá một quốc tịch, đừng chỉ đếm số nước hộ chiếu đó vào được. Hỏi thêm hai câu: nước cấp hộ chiếu có hạn chế công dân xuất cảnh không, và có hạn chế nào theo nhóm người, theo ngành nghề, theo giới tính hoặc theo nghĩa vụ quân sự không. Đây là những hạn chế không xuất hiện trong bất kỳ bảng xếp hạng hộ chiếu nào.
📌 Cải cách sau 2016 — bối cảnh cần biết
Việc bỏ thị thực xuất cảnh không đứng một mình. Nó nằm trong một đợt thay đổi chính sách rộng hơn bắt đầu từ 2016, sau khi Uzbekistan chuyển giao lãnh đạo. Các thay đổi lớn, nêu ở mức dữ kiện:
- 2017 — tự do hoá tỷ giá. Trước đó Uzbekistan duy trì tỷ giá chính thức tách rời tỷ giá thị trường, khiến việc chuyển đổi ngoại tệ rất khó khăn. Đây là rào cản lớn nhất với đầu tư nước ngoài, và việc gỡ bỏ nó thay đổi hoàn toàn khả năng làm ăn ở đây.
- 2019 — bỏ thị thực xuất cảnh.
- Mở rộng miễn visa và thị thực điện tử cho công dân nhiều nước, đảo ngược chính sách đóng trước đó.
- Cải cách trong ngành bông, sau nhiều năm bị các tổ chức quốc tế ghi nhận về lao động cưỡng bức trong mùa thu hoạch. Các tổ chức giám sát quốc tế đã ghi nhận tiến bộ đáng kể ở mảng này.
🔴 Nói cho đủ và không tô hồng: các tổ chức nhân quyền quốc tế vẫn ghi nhận những hạn chế đáng kể về tự do ngôn luận, hội họp và hoạt động của tổ chức xã hội dân sự. Cải cách kinh tế và cải cách chính trị không đi cùng tốc độ. Đây là điểm bất lợi phải nêu thẳng, và ai tính chuyện dài hạn ở đây cần nhìn đúng bức tranh.
🔴 Hai quốc tịch — cùng khối với Kazakhstan
Uzbekistan không cho hai quốc tịch. Người nhập quốc tịch Uzbekistan phải thôi quốc tịch cũ, và công dân Uzbekistan nhận quốc tịch nước khác thì phải xử lý tình trạng đó theo quy định.
📌 Đây là điểm chung của cả khối Trung Á mà bài Kazakhstan đã nêu bảng đối chiếu với Việt Nam:
Việt Nam — nhận quốc tịch khác không tự động làm mất quốc tịch gốc. Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan, Tajikistan — theo hướng một quốc tịch, mức độ thực thi khác nhau, có ngoại lệ theo hiệp định song phương.
🔴 Hệ quả cho người Việt Nam vẫn như bài Kazakhstan: nếu mục tiêu là thêm một quốc tịch mà vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, thì cả khối Trung Á không nằm trong danh sách. Nếu mục tiêu là cư trú và làm ăn, thì đó lại là chuyện khác hẳn — và Uzbekistan sau 2017 là một thị trường thật sự có chuyển động.
Địa lý — một trong hai nước "kẹt hai lần" của thế giới
📌 Uzbekistan là một trong hai quốc gia trên thế giới bị bao quanh hoàn toàn bởi các nước cũng không giáp biển — thuật ngữ tiếng Anh là doubly landlocked. Nước còn lại là Liechtenstein.
Nghĩa là để hàng hoá Uzbekistan ra tới biển, phải đi qua ít nhất hai biên giới quốc gia. Đây không phải chi tiết vui: nó là yếu tố cấu trúc quyết định chi phí logistics và cả chính sách đối ngoại của Uzbekistan, và giải thích vì sao nước này rất chú trọng quan hệ với mọi láng giềng.
Địa hình: sa mạc Kyzylkum chiếm phần lớn diện tích, thung lũng Fergana đông dân và màu mỡ ở phía đông, núi cao giáp Tajikistan và Kyrgyzstan.
Khí hậu lục địa khô: mùa hè rất nóng, mùa đông lạnh, mưa ít.
🔴 Biển Aral. Phần lớn diện tích hồ đã mất nằm về phía Uzbekistan. Đáy hồ khô để lại sa mạc muối nhiễm hoá chất nông nghiệp, và bão bụi từ đó ảnh hưởng sức khoẻ cả vùng. 📌 Khác với Kazakhstan đã khôi phục được phần Aral Bắc nhờ đập Kokaral, phần Nam Aral thuộc Uzbekistan gần như không còn khả năng phục hồi. Đây là hai kết cục khác nhau của cùng một thảm hoạ, và khác biệt nằm ở địa hình và ở lượng nước còn lại chảy vào.
Lịch sử — trung tâm chứ không phải ngoại vi
Đây là điểm mà người đọc từ Đông Á hay hình dung sai. Vùng đất này từng là một trong những trung tâm của thế giới, không phải vùng xa xôi.
Samarkand, Bukhara và Khiva — cả ba đều là di sản UNESCO — nằm trên Con đường Tơ lụa, và trong nhiều thế kỷ là những đô thị giàu có bậc nhất Á–Âu.
📌 Về khoa học: Bukhara và vùng lân cận sinh ra hoặc nuôi dưỡng những tên tuổi mà cả thế giới dùng tới nay — al-Khwarizmi, người mà từ "algorithm" (thuật toán) lấy theo tên và tác phẩm của ông cho ra chữ "algebra" (đại số); Ibn Sina (Avicenna), tác giả bộ Canon y học là sách giáo khoa ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ; al-Biruni; và Ulugh Beg, cháu nội của Timur, người xây đài thiên văn ở Samarkand và lập bảng sao chính xác đến mức châu Âu phải mất hàng trăm năm mới vượt qua.
Timur (Tamerlane) lập đế chế từ Samarkand vào cuối thế kỷ 14, và Babur, hậu duệ của ông sinh ra ở thung lũng Fergana, sau này lập nên đế chế Mughal ở Ấn Độ.
Thế kỷ 19, vùng này bị Đế quốc Nga chinh phục; sau đó là Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Uzbekistan. Độc lập năm 1991 khi Liên Xô tan rã.
📌 Ghi lại chuỗi này vì nó giải thích một điều thực tế: Uzbekistan có nền tảng đô thị, hành chính và giáo dục sâu hơn nhiều so với hình dung "nước Trung Á mới nổi", và đó là một phần lý do vì sao cải cách kinh tế sau 2017 có thể chuyển động nhanh.
Kinh tế
1. Khí đốt, vàng và khoáng sản. Uzbekistan nằm trong nhóm nước sản xuất vàng lớn của thế giới, và mỏ Muruntau là một trong những mỏ vàng lộ thiên lớn nhất hành tinh.
2. Bông và nông nghiệp. Bông từng là cây trồng chi phối toàn bộ nền kinh tế thời Liên Xô — và là nguyên nhân trực tiếp của thảm hoạ Aral. Chính sách gần đây chuyển hướng sang chế biến trong nước thay vì xuất bông thô, và giảm diện tích bông.
3. Kiều hối. 🔴 Đây là con số phải nêu: hàng triệu người Uzbekistan làm việc ở nước ngoài, chủ yếu tại Nga, và kiều hối chiếm tỷ trọng rất lớn trong thu nhập hộ gia đình. Điều này khiến kinh tế Uzbekistan nhạy cảm trực tiếp với tình hình kinh tế và chính sách di trú của Nga — một rủi ro tập trung rất cao.
4. Sản xuất và lắp ráp. Ô tô, hoá chất, dệt may — được thúc đẩy mạnh sau khi tỷ giá được tự do hoá.
📌 Dân số trẻ là tài sản lớn nhất và cũng là sức ép lớn nhất. Uzbekistan có cơ cấu dân số trẻ hơn hẳn các nước hậu Xô Viết khác, nghĩa là lực lượng lao động dồi dào — nhưng cũng nghĩa là phải tạo ra rất nhiều việc làm mỗi năm, và đây là bài toán trung tâm của chính sách kinh tế.
Như mọi bài khác: nghĩa vụ thuế ở đây không thay thế nghĩa vụ thuế tại quốc gia anh chị đang cư trú.
Văn hoá & con người
Tiếng Uzbek là quốc ngữ; tiếng Nga vẫn được dùng rộng rãi trong công việc và ở đô thị, đặc biệt với thế hệ lớn tuổi. Tiếng Anh đang phổ biến nhanh trong giới trẻ và trong khu vực kinh doanh. 📌 Chữ viết tiếng Uzbek cũng đang chuyển từ Kirin sang Latinh theo lộ trình nhiều năm — cùng chuyện với Kazakhstan, và cùng hệ quả thực tế là tài liệu tồn tại song song hai hệ.
Xã hội đa sắc tộc với người Uzbek chiếm đa số, cùng cộng đồng Tajik, Nga, Kazakh, Karakalpak, Triều Tiên và nhiều nhóm khác. Karakalpakstan là một nước cộng hoà tự trị trong Uzbekistan, nằm ở vùng Aral.
Truyền thống gia đình mở rộng và cộng đồng khu phố (mahalla) có vai trò thật trong đời sống hằng ngày — và trong một số trường hợp cả trong hành chính cơ sở.
Cộng đồng người Việt tại Uzbekistan nhỏ, chủ yếu ở Tashkent, gắn với thương mại và một số dự án đầu tư.
Đường định cư
Không có chương trình đầu tư đổi lấy quốc tịch.
Các diện có trên luật gồm giấy phép lao động do chủ sử dụng bảo lãnh, cư trú theo hôn nhân, cư trú cho người có gốc Uzbekistan, và các diện gắn với đầu tư kinh doanh với thủ tục xét duyệt theo từng trường hợp. 📌 Sau cải cách 2017 và việc mở rộng miễn visa, khả năng vào để khảo sát thị trường dễ hơn nhiều so với trước — nhưng vào để khảo sát và cư trú dài hạn là hai chuyện khác nhau.
Quốc tịch
Chủ yếu theo huyết thống, nhập tịch đòi hỏi cư trú dài, biết tiếng Uzbek, và thôi quốc tịch cũ.
🔴 Nếu có ai chào anh chị "quốc tịch Uzbekistan theo diện đầu tư", hãy dừng lại. Không có chương trình như vậy, và ngay cả nếu có thì quy định một quốc tịch cũng làm hỏng mục đích với người muốn giữ quốc tịch Việt Nam.
Cuộc sống thường ngày
Chi phí sinh hoạt thấp — thuộc nhóm thấp nhất trong các nước có hạ tầng đô thị tương đương.
Y tế: hệ thống công còn hạn chế về chất lượng; bệnh viện tư ở Tashkent phục vụ người nước ngoài và tầng lớp trung lưu. Ca phức tạp thường sang Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Hàn Quốc hoặc Đức. Bảo hiểm quốc tế là cần thiết.
Giáo dục: hệ thống công rộng với truyền thống lâu đời; nhiều phân hiệu đại học nước ngoài đã mở tại Tashkent trong những năm gần đây (Anh, Hàn Quốc, Nga, Ý và các nước khác) — một hệ quả trực tiếp của chính sách mở cửa.
Đi lại: sân bay quốc tế Tashkent kết nối tới Istanbul, Dubai, Moskva, Seoul, Frankfurt, Delhi và nhiều điểm khác. 📌 Đường sắt trong nước rất tốt theo chuẩn khu vực — tàu cao tốc Afrosiyob nối Tashkent với Samarkand và Bukhara, và đây là cách đi lại thuận nhất giữa các thành phố lớn.
Internet: hạ tầng cải thiện nhanh ở đô thị. 🔴 Nhưng cần biết đã có các đợt hạn chế truy cập một số nền tảng, và mức độ mở của không gian mạng không tương xứng với mức mở của kinh tế.
An toàn: tội phạm đường phố ở mức thấp; Tashkent được coi là một trong những thủ đô an toàn của khu vực.
Ai nên cân nhắc Uzbekistan
Có thể phù hợp nếu:
- Anh chị làm trong dệt may, chế biến nông sản, khai khoáng, xây dựng, năng lượng hoặc giáo dục và muốn tìm thị trường 35 triệu dân, dân số trẻ, chi phí thấp, mới mở cửa — đây là điểm hấp dẫn thật của Uzbekistan với doanh nghiệp Việt Nam.
- Anh chị muốn khảo sát một thị trường Trung Á với chi phí vào thấp và thủ tục nhập cảnh đã đơn giản hoá.
Không phù hợp nếu:
- 🔴 Anh chị muốn thêm một quốc tịch mà vẫn giữ quốc tịch Việt Nam: Uzbekistan không cho hai quốc tịch.
- Anh chị được chào "quốc tịch Uzbekistan theo diện đầu tư": không có chương trình như vậy.
- Anh chị cần không gian truyền thông và xã hội dân sự mở, hoặc y tế chuyên sâu tại chỗ.
Nhưng phần đầu bài này đáng đọc với tất cả mọi người, kể cả người không bao giờ tới Trung Á. Việc một nước từng bắt chính công dân xin phép mới được ra khỏi nước — và mới bỏ quy định đó từ 1/1/2019 — là lời nhắc rằng bảng xếp hạng hộ chiếu chỉ đo một nửa vấn đề. Nửa còn lại là anh chị có được phép đi hay không, và đó là câu hỏi phải hỏi riêng.