Tóm tắt nhanh: Montenegro, Moldova và Síp đóng chương trình quốc tịch đầu tư vì ba lý do khác nhau: hết thời hạn thí điểm, áp lực từ EU, và bê bối. Người đã có quốc tịch nhìn chung vẫn giữ, nhưng Síp cho thấy "đã cấp" không có nghĩa là "không bao giờ bị xem lại". Bài học lớn nhất nằm ở hồ sơ gốc anh chị giữ lại, không ở chương trình anh chị chọn.
Khi một chương trình đóng cửa, người ta thường chỉ hỏi "những ai đang làm hồ sơ có sao không". Câu hỏi đáng giá hơn là: những người đã cầm hộ chiếu từ năm năm trước, bây giờ ra sao?
Ba chương trình dưới đây đều từng được chào bán rộng rãi, đều từng có người Việt quan tâm. Chúng tôi đặt cạnh nhau không phải để kể chuyện cũ, mà vì ba cách đóng khác nhau cho ba bài học khác nhau — và cả ba đều áp dụng được cho người đang cân nhắc Caribbean hôm nay.
Ba chương trình, ba kiểu đóng cửa
| Montenegro | Moldova | Síp | |
|---|---|---|---|
| Thời gian nhận hồ sơ | 2019 – cuối 2022 | 2018 – cuối 2019 | 2013 – 11/2020 |
| Hình thức chính | Dự án phát triển + đóng góp quỹ | Đóng góp quỹ đầu tư công | Bất động sản và đầu tư cỡ triệu euro |
| Lý do đóng | Hết thời hạn thí điểm, áp lực EU | Quốc hội dừng, áp lực EU | Bê bối điều tra báo chí |
| Người đã được cấp | Giữ quốc tịch | Giữ quốc tịch | Một phần bị xem xét, một số bị thu hồi |
| Còn đường cư trú? | Cư trú qua bất động sản thông thường | Không có diện đầu tư tương đương | Còn thường trú qua mua nhà |
Chi tiết từng nước có ở trang Montenegro, trang Moldova và trang Síp. Danh sách đầy đủ các chương trình đã dừng nằm ở trang chương trình đã đóng.
Montenegro: một chương trình đã báo trước ngày chết
Montenegro mở chương trình quốc tịch đầu tư năm 2019 như một chương trình thí điểm, có hạn ngạch 2.000 suất cho người đứng đơn chính và thời hạn rõ ràng. Nhà đầu tư góp vốn vào dự án du lịch – phát triển được chính phủ duyệt, với mức thấp hơn nếu dự án nằm ở vùng kém phát triển phía bắc, cộng một khoản đóng góp cho quỹ nhà nước.
Chương trình được gia hạn một lần rồi ngừng nhận hồ sơ vào cuối năm 2022. Montenegro là nước đang đàm phán gia nhập EU, và Ủy ban châu Âu nhiều lần yêu cầu bỏ chương trình.
Bài học thứ nhất: đọc văn bản gốc. Ai đọc nghị định ban đầu đều biết chữ "thí điểm" và con số hạn ngạch. Chương trình không chết bất ngờ; nó chết đúng lịch.
Bài học thứ hai: nước đang xin vào EU thì chương trình sống ngắn. Montenegro, và trước đó Moldova, đều hưởng miễn visa Schengen. Chính điều đó làm hộ chiếu hấp dẫn, và cũng chính điều đó khiến EU không chấp nhận chúng. Một hộ chiếu có giá trị nhờ nước khác cho phép thì luôn phụ thuộc thiện chí của nước đó.
Bài học thứ ba: tài sản đi theo dự án. Khoản đầu tư gắn với dự án khách sạn – nghỉ dưỡng cụ thể. Khi chương trình đóng, tập người mua lại cần tài sản đó để làm hồ sơ cũng biến mất. Người muốn thoái vốn sau thời gian nắm giữ bắt buộc phải bán cho người mua thông thường, theo giá thị trường thông thường.
Moldova: chương trình ngắn nhất, và bài học về thời điểm
Moldova mở chương trình quốc tịch đầu tư cuối năm 2018, dựa trên một khoản đóng góp không hoàn lại vào quỹ đầu tư công. Chưa đầy hai năm sau, Quốc hội thông qua lệnh tạm dừng; chương trình ngừng nhận hồ sơ mới từ đầu năm 2020. Số người thực sự được cấp quốc tịch rất ít.
Lý do được nêu công khai gồm nguy cơ an ninh, rửa tiền, và mối quan hệ với EU — Moldova đã được miễn visa Schengen từ năm 2014 và không muốn đánh đổi.
Bài học: chương trình mới mở chưa phải chương trình đã được thử thách. Người vào sớm hưởng giá đẹp và thủ tục nhanh, nhưng chịu rủi ro chương trình chưa có "tuổi". Những người đang chuẩn bị giấy tờ, đã trả phí cho bên trung gian nhưng chưa kịp nộp, thì mất công và mất tiền chuẩn bị.
Đây là lý do chúng tôi luôn khuyên đọc chương trình mới — như Argentina hay Armenia gần đây — bằng câu hỏi: nước này mất gì nếu chương trình gặp sự cố, và ai có quyền dừng nó?
Síp: đóng vì bê bối, và hộ chiếu đã cấp cũng bị xem lại
Síp là trường hợp nặng nhất, và là trường hợp người cầm hộ chiếu nên đọc kỹ nhất.
Chương trình quốc tịch đầu tư của Síp đòi hỏi mức đầu tư cỡ triệu euro, phần lớn qua bất động sản. Năm 2020, loạt phóng sự điều tra của Al Jazeera cho thấy quan chức sẵn sàng giúp người có tiền án được cấp quốc tịch. Chính phủ tuyên bố chấm dứt chương trình từ ngày 01/11/2020.
Một uỷ ban điều tra sau đó rà lại hồ sơ đã cấp và kết luận khoảng một nửa được cấp không đúng quy định — thiếu thẩm định, thiếu điều kiện cư trú, hoặc không đủ đầu tư. Síp bắt đầu thủ tục thu hồi với một số trường hợp. Người bị thu hồi không chỉ mất quốc tịch Síp mà mất luôn quyền công dân EU đi kèm.
Bài học: sai sót của người duyệt có thể thành rủi ro của người được duyệt. Nhiều người trong danh sách bị xem xét không làm gì sai; hồ sơ của họ yếu vì cách chương trình vận hành. Khi bị hỏi lại, người có đủ chứng từ gốc về nguồn tiền, giao dịch và điều kiện cư trú là người đứng vững.
Síp vẫn còn đường thường trú qua mua nhà ở, nhưng đó là cư trú, không phải quốc tịch — khác biệt chúng tôi giải thích trong bài quốc tịch, thường trú, cư trú khác nhau.
Ba câu chuyện nói gì về Caribbean hôm nay
Caribbean không giống ba nước trên ở một điểm quan trọng: đây là các nước độc lập, không xin gia nhập EU, chương trình tồn tại từ lâu (St Kitts từ năm 1984) và là nguồn thu lớn của ngân sách. Điều đó giúp chương trình bền hơn.
Nhưng có ba điểm giống:
- Giá trị hộ chiếu phụ thuộc thiện chí nước khác. Miễn visa Schengen, Anh, Canada có thể bị xem xét lại. Đọc thêm bài năm dấu hiệu một chương trình sắp đóng.
- Thẩm định đang bị nhìn lại. Các nước Caribbean đã siết thẩm định, thêm phỏng vấn, thêm yêu cầu có mặt. Chúng tôi viết chi tiết ở bài due diligence thật ra kiểm những gì.
- Luật quốc tịch cho phép thu hồi khi hồ sơ được cấp dựa trên thông tin sai hoặc che giấu.
Mặt bất lợi ít ai nói với người đã cầm hộ chiếu
Không ai thông báo cho anh chị khi luật đổi. Đơn vị tư vấn đã xong hợp đồng; nước cấp hộ chiếu không có nghĩa vụ gọi điện. Anh chị phải tự theo dõi.
Hồ sơ cũ có thể bị hỏi lại nhiều năm sau. Trường hợp Síp cho thấy khoảng cách giữa lúc cấp và lúc rà soát có thể là năm đến mười năm. Lúc đó, ngân hàng đã đóng tài khoản cũ, người môi giới đã nghỉ, và giấy tờ gốc rất khó xin lại.
Tài sản đầu tư khó thoát. Như ở Montenegro, khi chương trình dừng, thị trường bán lại cho tài sản gắn với chương trình co lại rõ rệt. Chúng tôi không tư vấn bất động sản; hãy hỏi chuyên gia định giá độc lập trước khi coi khoản này là tài sản sinh lời.
Checklist lưu hồ sơ cho người đã có quốc tịch đầu tư
Việc nên làm ngay tuần này, không tốn tiền:
- [ ] Bản sao toàn bộ hồ sơ đã nộp, kể cả thư chấp thuận và giấy chứng nhận quốc tịch.
- [ ] Chứng từ gốc về nguồn tiền: hợp đồng, sao kê, tờ khai thuế, chứng từ chuyển tiền.
- [ ] Biên nhận khoản đầu tư hoặc đóng góp, xác nhận của quỹ hoặc chủ dự án.
- [ ] Hợp đồng dịch vụ với đơn vị tư vấn và danh sách người liên hệ.
- [ ] Bản lưu điện tử ở hai nơi khác nhau, có người thân biết chỗ.
- [ ] Ghi chú mốc hết hạn hộ chiếu của từng thành viên và thời gian nắm giữ tối thiểu của khoản đầu tư.
Bước tiếp theo
Nếu anh chị đang cân nhắc một chương trình, hãy hỏi đơn vị tư vấn ba câu từ ba câu chuyện trên: văn bản gốc có ghi thời hạn không, nước này mất gì nếu chương trình bị chỉ trích, và nếu hộ chiếu bị rà soát sau mười năm thì hồ sơ của tôi nằm ở đâu.
Nếu anh chị đã có quốc tịch đầu tư, làm checklist ở trên trước, rồi dùng công cụ so sánh hộ chiếu để theo dõi giá trị đi lại của hộ chiếu mình theo thời gian.
