Tóm tắt nhanh: Cư trú là quyền ở một nước trong thời hạn và điều kiện nhất định. Thường trú là quyền ở vô thời hạn nhưng vẫn có thể mất nếu vắng mặt quá lâu. Quốc tịch là thứ duy nhất cho anh chị cuốn hộ chiếu mới, quyền bầu cử và gần như không mất vì ở xa. Nhiều sản phẩm "định cư" thực chất chỉ là cư trú.
Một tình huống chúng tôi gặp không ít: khách mang tới tấm thẻ cư trú châu Âu đã mua vài năm trước, hỏi "giờ làm hộ chiếu ở đâu". Họ không bị lừa theo nghĩa pháp lý. Hợp đồng ghi đúng là thẻ cư trú. Nhưng suốt quá trình tư vấn, chữ được dùng là "định cư", "thẻ xanh", "quốc tịch tương lai".
Ba chữ quốc tịch, thường trú, cư trú nghe gần nhau nhưng cho ba loại quyền khác hẳn. Hiểu sai một chữ có thể lệch cả chục năm kế hoạch của gia đình. Bài này đặt ba khái niệm cạnh nhau, rồi dịch lại những nhãn bán hàng quen thuộc về đúng bản chất của chúng.
Ba chữ, ba loại quyền khác hẳn nhau
Cư trú (residence permit, giấy phép cư trú, thẻ tạm trú) là quyền sống ở một nước trong một thời hạn, kèm điều kiện. Hết hạn phải gia hạn, và gia hạn chỉ được khi điều kiện còn đúng: còn giữ khoản đầu tư, còn làm việc, còn học.
Thường trú (permanent residence, thẻ xanh ở Mỹ, PR ở Canada và Úc) là quyền sống ở một nước vô thời hạn. Thẻ có thể phải đổi định kỳ, nhưng quyền thì không phải xin lại. Tuy vậy quyền này vẫn gắn với việc anh chị thật sự sống ở đó.
Quốc tịch là tư cách công dân. Nó cho cuốn hộ chiếu của nước đó, quyền bầu cử, quyền được nước đó bảo hộ lãnh sự, và thường truyền được cho con. Ở hầu hết các nước, quốc tịch không mất chỉ vì anh chị sống ở nơi khác.
Còn một khái niệm thứ tư hay bị trộn vào: cư trú thuế. Đây là chuyện anh chị đóng thuế ở đâu, và nó không đi theo bất kỳ tấm thẻ hay cuốn hộ chiếu nào. Chúng tôi phân tích riêng trong bài hộ chiếu thứ hai không đổi được nghĩa vụ thuế.
Bảng đặt cạnh nhau: cư trú, thường trú, quốc tịch
| Tiêu chí | Cư trú | Thường trú | Quốc tịch |
|---|---|---|---|
| Quyền sống ở nước đó | Có, trong thời hạn | Có, vô thời hạn | Có, vĩnh viễn |
| Quyền làm việc | Tuỳ loại thẻ, nhiều thẻ đầu tư không cho làm thuê | Thường có | Có |
| Đi lại bằng hộ chiếu nào | Vẫn hộ chiếu Việt Nam | Vẫn hộ chiếu Việt Nam | Hộ chiếu mới |
| Điều kiện để giữ | Giữ khoản đầu tư hoặc lý do cấp thẻ | Thường phải sống ở đó đủ thời gian | Hầu như không có |
| Mất khi nào | Hết điều kiện, không gia hạn | Vắng mặt quá lâu, vi phạm pháp luật | Tự thôi, bị tước trong trường hợp đặc biệt |
| Bầu cử | Không | Thường không | Có |
| Truyền cho con | Không tự động | Không tự động | Thường có |
| Bảo hộ lãnh sự của nước đó | Không | Không | Có |
Dòng quan trọng nhất trong bảng là dòng thứ ba. Chỉ quốc tịch mới đổi cuốn hộ chiếu anh chị cầm khi ra sân bay. Có thẻ cư trú hay thường trú, anh chị vẫn đi các nước khác bằng hộ chiếu Việt Nam, với đúng những giới hạn visa của hộ chiếu Việt Nam.
Ngoại lệ đáng kể duy nhất là người có thẻ cư trú một nước Schengen được đi lại ngắn hạn trong khối Schengen. Nhưng sang Anh, Mỹ, Nhật, anh chị vẫn xin visa như trước.
Giấy phép cư trú: quyền ở, kèm điều kiện phải giữ
Phần lớn chương trình Golden Visa là cư trú. Ở Hy Lạp, thẻ có thời hạn nhiều năm và gia hạn được miễn là còn giữ bất động sản. Ở Bồ Đào Nha, thẻ gia hạn theo từng đợt kèm yêu cầu có mặt tối thiểu. UAE cấp Golden Visa 10 năm, dài nhưng vẫn là cư trú, gia hạn theo điều kiện, và không mở ra đường nhập tịch thông thường.
Điểm người trong nghề luôn nhắc khách: thẻ cư trú đầu tư sống cùng khoản đầu tư. Bán căn nhà trước thời hạn, rút vốn khỏi quỹ, là thẻ không gia hạn được. Vì vậy khoản tiền đó không phải tài sản anh chị toàn quyền định đoạt trong suốt thời gian giữ thẻ.
Điểm thứ hai: thẻ cư trú của người phụ thuộc thường gắn với người đứng đơn chính. Con quá tuổi phụ thuộc, hoặc vợ chồng ly hôn, có thể làm thẻ của người đó bị ảnh hưởng.
Nếu anh chị đang cân nhắc châu Âu, bài châu Âu sau làn sóng đóng Golden Visa cho bức tranh những cửa cư trú còn mở. Với UAE, bài UAE Golden Visa 10 năm: ai hợp, ai chỉ tốn tiền đi sâu vào từng nhóm người.
Thường trú: ở vô thời hạn, nhưng vẫn mất được
Thường trú nghe như "xong rồi", nhưng thực tế nó có điều kiện ngầm: anh chị phải sống ở đó.
Hai ví dụ cụ thể:
- Thẻ xanh Mỹ: rời Mỹ quá lâu mà không xin giấy phép tái nhập cảnh trước, anh chị có thể bị coi là đã từ bỏ thường trú. Riêng thẻ xanh qua EB-5 ban đầu là thẻ có điều kiện 2 năm, phải nộp đơn xoá điều kiện đúng hạn.
- PR Canada: phải có mặt tại Canada ít nhất 730 ngày trong mỗi 5 năm để giữ tư cách. Muốn nhập tịch thì cần 1.095 ngày có mặt trong 5 năm trước khi nộp đơn.
Lỗi hay gặp của gia đình Việt: bố mẹ lấy thường trú cho cả nhà, con ở lại học, còn bố mẹ về Việt Nam lo kinh doanh vài năm. Tới lúc quay lại, thường trú của bố mẹ đã lung lay.
Thường trú là bước đệm rất tốt nếu gia đình thật sự sống ở nước đó. Nó là lựa chọn tồi nếu anh chị chỉ muốn "có sẵn để đó".
Quốc tịch: thứ duy nhất đổi được cuốn hộ chiếu
Quốc tịch có hai đường chính: nhập tịch sau nhiều năm cư trú và thường trú, hoặc quốc tịch qua đầu tư ở các nước có chương trình.
Đường nhập tịch dài và đòi sống thật: ví dụ ở Mỹ, người có thẻ xanh thường cần 5 năm; nhiều nước châu Âu cần từ 8 tới 10 năm, kèm thi ngôn ngữ. Đường đầu tư nhanh hơn nhiều, nhưng hộ chiếu nhận được thường là hộ chiếu của nước nhỏ, mạnh về đi lại nhưng không cho quyền sống ở các nước lớn.
Điều người mua hay bỏ qua: quốc tịch Caribbean cho anh chị một hộ chiếu vào Schengen không cần visa, nhưng không cho quyền sống ở châu Âu. Ngược lại, thẻ cư trú châu Âu cho quyền sống ở một nước châu Âu, nhưng không đổi hộ chiếu. Hai thứ này bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Công dân Việt Nam nhập thêm quốc tịch nước khác không tự động mất quốc tịch Việt Nam, nhưng nên đọc kỹ luật cả hai nước trước khi quyết định.
Dịch lại các nhãn bán hàng quen thuộc
| Nhãn thường nghe | Bản chất pháp lý |
|---|---|
| "Thẻ xanh châu Âu" | Giấy phép cư trú của MỘT nước châu Âu, không phải thường trú toàn EU |
| "Định cư Hy Lạp, Bồ Đào Nha" | Cư trú qua đầu tư, gia hạn theo điều kiện |
| "Định cư Mỹ EB-5" | Thẻ xanh có điều kiện 2 năm, sau đó thường trú |
| "Visa E-2 Mỹ" | Visa không định cư, gia hạn theo doanh nghiệp |
| "Golden Visa UAE 10 năm" | Cư trú dài hạn, không phải thường trú |
| "Visa dài hạn Thái Lan, Malaysia" | Thị thực lưu trú dài hạn, không phải thường trú |
| "Thường trú Malta, Síp" | Thường trú thật, nhưng không phải quốc tịch |
| "Hộ chiếu Caribbean, Thổ Nhĩ Kỳ" | Quốc tịch thật, kèm hộ chiếu |
Mẹo nhỏ: khi nghe một nhãn, hãy hỏi lại bằng tiếng Anh, tên chính thức của giấy tờ là gì. "Residence permit", "permanent residence", "citizenship" là ba từ không thể nói vòng.
Mặt bất lợi của từng loại, nói thẳng
- Cư trú: tiền bị giữ theo thẻ; luật gia hạn có thể đổi giữa chừng; không đổi được hộ chiếu; nhiều loại thẻ không cho làm thuê.
- Thường trú: phải sống thật mới giữ được; hồ sơ thường dài và đòi hỏi cao; đi nước thứ ba vẫn bằng hộ chiếu Việt Nam.
- Quốc tịch đầu tư: tiền góp quỹ không hoàn lại; hộ chiếu nước nhỏ có thể mất miễn visa nếu nước lớn đổi chính sách; nghĩa vụ có mặt đang được siết ở một số nước; không cho quyền sống ở châu Âu hay Mỹ.
- Chuyển từ loại này sang loại kia: không tự động. Từ cư trú lên thường trú rồi lên quốc tịch, mỗi bước là một hồ sơ mới với điều kiện riêng, và luật có thể đổi giữa các bước.
- Chung cho cả ba: không tự thay đổi nghĩa vụ thuế của anh chị. Chúng tôi không tư vấn thuế; hãy hỏi chuyên gia thuế riêng.
Checklist: hỏi gì để biết mình đang mua loại nào
- [ ] Tên chính thức của giấy tờ tôi nhận được là gì, bằng tiếng Anh?
- [ ] Giấy tờ đó có thời hạn bao lâu, gia hạn cần điều kiện gì?
- [ ] Mỗi năm tôi phải có mặt tối thiểu bao nhiêu ngày để giữ nó?
- [ ] Tôi có được đi làm thuê, mở công ty ở nước đó không?
- [ ] Sau khi có nó, tôi đi Anh, Mỹ, Nhật bằng hộ chiếu nào?
- [ ] Từ giấy tờ này tới quốc tịch cần bao nhiêu năm, điều kiện gì?
- [ ] Nếu tôi bán khoản đầu tư, chuyện gì xảy ra với giấy tờ của cả nhà?
- [ ] Con tôi quá tuổi phụ thuộc thì giữ giấy tờ bằng cách nào?
Đơn vị tư vấn trả lời được rõ ràng cả tám câu, bằng văn bản, là đơn vị đang nói thật với anh chị.
Bước tiếp theo
Viết ra điều gia đình cần nhất: nơi ở cho con, cuốn hộ chiếu để đi lại, hay phương án dự phòng. Nếu là hộ chiếu, chỉ quốc tịch giải được. Nếu là nơi ở, cư trú hoặc thường trú mới là thứ cần mua. Nhiều gia đình cần cả hai, và nên mua hai sản phẩm khác nhau cho hai mục tiêu đó.
Khi đã rõ mục tiêu, anh chị có thể dùng công cụ gợi ý chương trình để lọc nhanh, hoặc đọc thêm bài chọn chương trình định cư theo mục tiêu, không theo giá.
