Tóm tắt nhanh: Sống nửa năm ở Việt Nam, nửa năm ở nước ngoài làm được, nhưng mỗi loại giấy tờ có một "đồng hồ ngày" riêng. Nhịp sáu tháng thường đủ để giữ thẻ thường trú ở Canada hay Mỹ, nhưng không đủ để lên quốc tịch; nó cũng có thể làm mất bảo hiểm y tế công và kéo theo câu hỏi về cư trú thuế ở cả hai bên. Trước khi chọn lối sống này, hãy đếm ngày theo từng mục tiêu, không theo cảm giác.
"Mùa đông về Việt Nam ăn Tết, mùa hè sang bên kia với con cháu." Đây là mong muốn chúng tôi nghe nhiều nhất từ các gia đình ngoài 50 tuổi. Nghe rất hợp lý: tránh rét, tránh nóng, giữ được công việc và quan hệ ở nhà, vẫn có chỗ đứng ở nước ngoài.
Vấn đề là mỗi loại giấy tờ đếm ngày theo một cách khác nhau, và nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã lỡ. Có người giữ được thẻ xanh nhưng mười năm vẫn không đủ điều kiện nhập tịch. Có người mất bảo hiểm y tế tỉnh ở Canada đúng năm cần mổ. Có người bị hỏi về cư trú thuế ở cả hai nước cùng lúc.
Bài này không nói "nên" hay "không nên". Nó giúp anh chị đếm đúng ngày trước khi xếp lịch.
Vì sao nhịp nửa năm lại là vùng nguy hiểm?
Sáu tháng là con số nằm đúng sát ngưỡng của rất nhiều quy định. Ở lại lâu hơn một chút hay ngắn hơn một chút là rơi sang hai phía khác nhau:
- Về thường trú: nhiều nước bắt đầu nghi ngờ anh chị đã bỏ nơi cư trú khi vắng mặt quá sáu tháng liên tục.
- Về quốc tịch: phần lớn nước đòi có mặt nhiều hơn một nửa thời gian trong giai đoạn tính điều kiện.
- Về thuế: mốc 183 ngày trong năm là tiêu chí phổ biến để xác định cư trú thuế, ở Việt Nam và nhiều nước khác.
- Về y tế công: một số tỉnh, bang đòi số ngày có mặt tối thiểu mỗi năm để giữ quyền lợi.
- Về thị thực: người đã có quốc tịch nước ngoài về Việt Nam cũng bị giới hạn thời gian mỗi lần tạm trú.
Nói cách khác, một lịch "chia đôi đều" không an toàn theo mặc định. Nó chỉ an toàn khi anh chị biết mình đang tối ưu cho mục tiêu nào.
Đồng hồ thứ nhất: giữ tư cách thường trú
Đây là mục tiêu tối thiểu. Mất nó là mất nền móng.
| Nơi | Quy tắc giữ tư cách | Nhịp nửa năm có ổn không? |
|---|---|---|
| Canada – thường trú nhân | Có mặt ít nhất 730 ngày trong mỗi 5 năm | Thường ổn: nửa năm ở Canada là khoảng 900 ngày trong 5 năm |
| Mỹ – thẻ xanh | Không có con số cứng, nhưng vắng mặt dài bị xem xét là từ bỏ cư trú; từ một năm trở lên mà không có giấy phép tái nhập thì rủi ro rất cao | Ổn nếu mỗi chuyến đi ngắn hơn sáu tháng và vẫn giữ nhà, việc, khai thuế ở Mỹ |
| Anh – định cư vĩnh viễn (ILR) | Thường mất nếu rời Anh liên tục quá 2 năm | Ổn |
| Úc – thường trú | Visa thường trú có thời hạn đi lại; muốn gia hạn quyền quay lại thường cần đã ở Úc đủ 2 năm trong 5 năm | Ổn nếu tính đúng |
| Golden Visa Hy Lạp | Không có yêu cầu có mặt tối thiểu để giữ thẻ | Ổn |
| UAE Golden Visa | Được miễn quy tắc mất thẻ khi ở ngoài UAE quá 6 tháng, áp cho thẻ cư trú thông thường | Ổn |
Riêng với Mỹ, chúng tôi luôn nhắc: đừng để mỗi lần ở Việt Nam chạm sáu tháng. Năm tháng rưỡi vẫn khác sáu tháng một ngày trong mắt viên chức cửa khẩu và hồ sơ nhập tịch sau này.
Đồng hồ thứ hai: đủ điều kiện nhập quốc tịch
Đây là chỗ nhiều gia đình vấp nhất, vì họ nghĩ "giữ được thẻ là sẽ lên được quốc tịch".
Canada đòi 1.095 ngày có mặt thực tế trong 5 năm trước ngày nộp đơn nhập tịch, tức trung bình khoảng 219 ngày mỗi năm. Nhịp nửa năm chỉ cho khoảng 180 ngày. Anh chị giữ được thẻ thường trú mãi mãi, nhưng không bao giờ chạm được điều kiện nhập tịch nếu giữ nhịp đó.
Mỹ đòi có mặt thực tế ít nhất một nửa thời gian trong giai đoạn 5 năm (hoặc 3 năm nếu kết hôn với công dân Mỹ), cộng yêu cầu cư trú liên tục. Một chuyến vắng mặt trên sáu tháng có thể bị xem là làm gián đoạn cư trú liên tục; trên một năm thì gần như chắc chắn gián đoạn. Nhịp nửa năm nằm sát ranh giới cả hai điều kiện.
Các nước châu Âu còn đòi dài hơn: nhiều năm cư trú hợp pháp, và nhiều nơi kiểm tra số ngày vắng mặt từng năm. Bảng tổng hợp số năm của từng nước có ở bài số năm cư trú để nhập quốc tịch.
Bài học thực tế: nếu mục tiêu là quốc tịch, hãy dồn sống ở nước ngoài trong vài năm đầu cho đủ ngày, rồi mới chuyển sang nhịp hai nơi. Làm ngược lại là đồng hồ quốc tịch không bao giờ chạy đủ.
Nếu gia đình đã có sẵn quốc tịch thứ hai qua đầu tư — kiểu Caribbean — thì đồng hồ này không còn quan trọng; khi đó lối sống hai nơi dễ hơn nhiều.
Đồng hồ thứ ba: y tế công và bảo hiểm
Ít ai để ý cho tới khi cần.
Ở Canada, bảo hiểm y tế do tỉnh quản lý, và mỗi tỉnh có quy tắc có mặt riêng. Ví dụ Ontario đòi có mặt ít nhất 153 ngày trong 12 tháng; British Columbia đòi có mặt ít nhất 6 tháng trong năm dương lịch. Có quy định ngoại lệ cho những chuyến đi dài một lần, nhưng phải xin và có giới hạn. Vượt ngưỡng là có thể mất quyền lợi và phải chờ lại khi quay về.
Ở Mỹ, bảo hiểm tư hay Medicare đều không trả chi phí khám chữa bệnh ở Việt Nam, trừ vài gói có điều khoản quốc tế. Nhiều gia đình vì thế phải mang hai lớp bảo hiểm: một ở nước ngoài, một cho những tháng ở Việt Nam.
Chúng tôi không tư vấn bảo hiểm, nhưng câu hỏi nên đặt cho đại lý rất cụ thể: "Tôi ở ngoài nước bao nhiêu ngày liên tục thì hợp đồng của tôi còn hiệu lực, và nếu tôi ốm ở Việt Nam thì ai chi trả?"
Đồng hồ thuế: 183 ngày không phải tiêu chí duy nhất
Mốc 183 ngày xuất hiện trong luật thuế thu nhập cá nhân của Việt Nam và nhiều nước, nhưng nó không phải tiêu chí duy nhất. Có nhà ở thường xuyên, nơi có trung tâm quyền lợi kinh tế, nơi gia đình sống cũng được xem xét. Một người sống nửa năm mỗi bên hoàn toàn có thể bị hai nước cùng coi là cư trú thuế, và khi đó hiệp định tránh đánh thuế hai lần (nếu có) mới là thứ phân xử.
Chúng tôi không tư vấn thuế. Điều duy nhất chúng tôi khuyên chắc chắn là: ngồi với chuyên gia thuế ở cả hai bên trước khi bắt đầu nhịp sống hai nơi, không phải sau năm đầu. Bài có giấy tờ nước ngoài rồi khai thuế ở đâu giải thích các khái niệm để anh chị hỏi đúng câu.
Về Việt Nam bằng giấy tờ gì?
Người vẫn chỉ mang quốc tịch Việt Nam thì không có gì phải lo: về nước bằng hộ chiếu Việt Nam, không giới hạn thời gian.
Người đã có quốc tịch nước ngoài thì tuỳ trường hợp:
- Còn giữ quốc tịch Việt Nam và còn hộ chiếu Việt Nam còn hạn: nhập cảnh Việt Nam bằng hộ chiếu Việt Nam là gọn nhất. Cách xử lý khi mang hai hộ chiếu ở hai đầu chặng bay, chúng tôi viết ở bài nhập cảnh bằng hộ chiếu nào khi song tịch.
- Không còn hộ chiếu Việt Nam: có thể xin giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài và vợ, chồng, con của họ. Giấy có thời hạn tối đa 5 năm, mỗi lần nhập cảnh được tạm trú tối đa 180 ngày theo quy định hiện hành.
- Dùng thị thực điện tử hoặc miễn thị thực theo quốc tịch mới: thời hạn mỗi lần ngắn hơn, không hợp với nhịp nửa năm.
Với nhịp sống hai nơi, giấy miễn thị thực 5 năm gần như là công cụ bắt buộc cho người đã thôi quốc tịch hoặc không còn hộ chiếu Việt Nam.
Hai căn nhà, một cuộc sống: những chi phí ẩn
Người sống hai nơi thường tính tiền vé máy bay, ít khi tính phần còn lại.
| Khoản | Vì sao hay bị quên |
|---|---|
| Nhà bỏ trống nửa năm | Nhiều hợp đồng bảo hiểm nhà hạn chế bồi thường nếu nhà để trống quá một khoảng nhất định; cần người trông, kiểm tra định kỳ |
| Xe hơi | Vẫn trả bảo hiểm, đăng kiểm dù xe nằm gara nửa năm |
| Số điện thoại | Mất số nước ngoài là mất mã xác thực ngân hàng, thuế, y tế |
| Tài khoản ngân hàng | Một số ngân hàng rà lại hồ sơ khi thấy giao dịch chủ yếu từ nước khác |
| Thư từ | Thư của cơ quan thuế, di trú, toà án gửi về nhà trống; lỡ hạn trả lời là rắc rối thật |
| Bằng lái, giấy tờ gia hạn | Hạn gia hạn rơi đúng vào nửa năm vắng mặt |
Mẹo đơn giản mà hiệu quả: dịch vụ chuyển tiếp thư hoặc một người thân được uỷ quyền mở thư, và một bảng lịch gia hạn giấy tờ chung cho cả nhà.
Mặt bất lợi: ai không nên sống hai nơi
Chúng tôi thấy nhịp này không hợp với ba nhóm:
- Gia đình có con đang học phổ thông. Trường không chấp nhận học nửa năm. Con ở lại một nơi, cha mẹ đi về, thì thực chất gia đình tách đôi.
- Người đang cần đếm ngày lên quốc tịch. Như phân tích ở trên, nhịp này khiến đồng hồ không bao giờ chạy đủ.
- Người có bệnh cần theo dõi liên tục. Hai hệ thống y tế, hai bác sĩ, hồ sơ bệnh án không nối với nhau.
Nhịp hai nơi hợp nhất với: người đã nghỉ hưu hoặc làm việc từ xa, con đã lớn, và đã có quốc tịch hoặc giấy tờ không bị ràng buộc số ngày. Còn một cảm giác ít ai nói ra: sống hai nơi lâu năm, nhiều người thấy mình là "khách" ở cả hai. Đó là lý do có những gia đình sau vài năm quyết định chọn hẳn một bên — hành trình đó chúng tôi viết trong bài quay về Việt Nam sau vài năm định cư.
Bước tiếp theo
Hãy làm một việc đơn giản trước khi đặt vé: lấy một tờ giấy, chia năm cột — thường trú, quốc tịch, y tế, thuế, thị thực — và ghi ngưỡng ngày của từng cột theo đúng nước mình đang có giấy tờ. Sau đó mới xếp lịch.
Nếu anh chị còn đang chọn nước, hãy đưa tiêu chí "có cho phép sống hai nơi không" vào ngay từ đầu. Công cụ gợi ý chương trình giúp lọc những nước có yêu cầu cư trú nhẹ, phù hợp với lối sống này.
