Tóm tắt nhanh: Người mới đến an toàn nhất khi chưa ký hợp đồng thuê dài hạn trong tháng đầu, đi khảo sát khu ở vào nhiều khung giờ khác nhau, và coi mọi cuộc gọi đòi tiền "để xử lý giấy tờ" là lừa đảo cho tới khi tự kiểm chứng được. Phần lớn chiêu lừa nhắm người mới không dùng bạo lực mà dùng sự vội vàng và nỗi sợ về giấy tờ cư trú. Biết trước các kịch bản phổ biến là đủ để tránh gần hết.
Người Việt sang nước phát triển thường lo về trộm cướp ngoài đường. Thực tế, trong các gia đình mà chúng tôi hỗ trợ, khoản mất lớn nhất hầu như không xảy ra trên phố, mà xảy ra qua điện thoại và qua màn hình: tiền cọc nhà cho một căn không có thật, khoản "phí xử lý visa" chuyển cho người giả làm cán bộ, tiền đặt cọc mua xe cũ trên mạng.
Lý do đơn giản: người mới đến có ba điểm yếu cùng lúc — chưa hiểu cách cơ quan nhà nước liên lạc, đang lo lắng về giấy tờ cư trú, và cần làm nhiều việc gấp trong vài tuần. Kẻ lừa đảo nhắm đúng vào ba điểm đó. Bài này đi từ chuyện chọn khu ở tới những kịch bản lừa đảo cụ thể.
Chọn khu ở: đừng chốt từ Việt Nam
Sai lầm phổ biến nhất là ký hợp đồng thuê một năm khi mới xem qua ảnh và bản đồ. Khu trông yên tĩnh lúc 10 giờ sáng có thể rất khác lúc 11 giờ đêm thứ Sáu.
Cách làm của những gia đình ổn định nhanh:
- Tháng đầu ở chỗ thuê ngắn hạn (căn hộ dịch vụ, nhà thuê theo tháng) gần khu mình nhắm tới.
- Đi bộ quanh khu vào ba khung giờ: sáng ngày thường, tối thứ Sáu, sáng Chủ nhật. Nhìn xem ai đi lại, quán nào mở, đèn đường có đủ không.
- Đi thử từ ga tàu hoặc trạm xe buýt gần nhất về nhà lúc trời tối. Đó là quãng đường con cái và người lớn tuổi sẽ đi nhiều nhất.
- Tra dữ liệu tội phạm theo khu vực do cảnh sát hoặc chính quyền địa phương công bố. Nhiều nước phát triển có bản đồ công khai theo khu phố.
- Hỏi phụ huynh ở trường của con — họ là người biết rõ nhất khu nào ổn, đường nào nên tránh.
Một dấu hiệu ít người để ý: khu có nhiều nhà thuê ngắn ngày cho khách du lịch thường thay người liên tục, hàng xóm không biết nhau, và móc túi, trộm đột nhập hay tập trung ở những nơi đông khách du lịch. Khu dân cư có trường học, công viên và người già đi dạo buổi sáng thường ổn định hơn.
Chuyện thuê nhà lần đầu, đặt cọc, người bảo lãnh, chúng tôi viết riêng ở bài thuê nhà lần đầu ở nước ngoài.
Những chiêu lừa nhắm người mới đến
Các kịch bản dưới đây lặp lại ở hầu hết nước mà người Việt hay đến. Tên cơ quan bị mạo danh khác nhau, cách làm giống nhau.
| Kịch bản | Dấu hiệu nhận biết | Làm gì |
|---|---|---|
| Căn nhà cho thuê giá tốt bất thường, chủ nhà "đang ở nước ngoài", đòi chuyển cọc để giữ chỗ | Không cho xem nhà trực tiếp, hối thúc, chỉ nhận chuyển khoản hoặc ví điện tử | Không chuyển tiền trước khi xem nhà và thấy giấy tờ sở hữu hoặc uỷ quyền |
| Cuộc gọi tự xưng cơ quan di trú, thuế, cảnh sát báo "hồ sơ có vấn đề", đòi đóng phạt ngay | Đe doạ trục xuất, bắt giữ; đòi trả bằng thẻ quà tặng, tiền mã hoá, chuyển khoản gấp | Cúp máy, tự gọi lại số chính thức trên trang của cơ quan đó |
| Người "quen biết cán bộ" nhận làm nhanh gia hạn, thẻ cư trú, giấy phép lao động với phí cao | Hứa rút ngắn thời gian, không có hợp đồng, không có giấy phép hành nghề | Chỉ làm việc với luật sư, đại lý có giấy phép; tra số giấy phép |
| Tin nhắn "con đây, đổi số mới, cần tiền gấp" hoặc giả người thân | Số lạ, nhắn chữ không gọi điện, hối thúc | Gọi thẳng số cũ của người thân để xác nhận |
| Tin nhắn giao hàng, hải quan giữ bưu kiện, đòi trả phí nhỏ qua đường link | Đường link lạ, phí nhỏ để lấy thông tin thẻ | Không bấm link, tự tra mã vận đơn trên trang của hãng |
| Việc làm tốt cho người đi theo, đòi đóng phí đào tạo hoặc phí hồ sơ | Tuyển ngay không phỏng vấn, đòi tiền trước | Nhà tuyển dụng thật không thu phí của ứng viên |
| Mua xe, đồ nội thất cũ trên mạng, người bán đòi cọc trước khi xem | Giá thấp, "đang bận, gửi xe qua dịch vụ vận chuyển" | Chỉ trả tiền khi thấy tận mắt và giấy tờ khớp |
| Người quen trên mạng nhận đổi tiền, chuyển tiền về Việt Nam với tỷ giá tốt hơn ngân hàng | Chỉ nhận tiền mặt hoặc chuyển khoản trước, không có giấy tờ giao dịch | Dùng ngân hàng hoặc dịch vụ chuyển tiền có giấy phép |
Điểm chung của mọi chiêu: sự hối thúc. Cơ quan nhà nước ở các nước phát triển hầu như không gọi điện đòi tiền ngay trong cuộc gọi, không nhận thẻ quà tặng hay tiền mã hoá. Có người gọi bảo "phải trả trong một giờ" thì gần như chắc chắn là lừa đảo.
Chiêu lừa đến từ người cùng quê
Phần này không dễ nói, nhưng cần nói. Nhiều khoản mất lớn của gia đình mới đến lại đến từ người Việt quen biết: giới thiệu mua lại cơ sở kinh doanh, rủ góp vốn, nhận "lo giấy tờ". Không phải vì người Việt xấu, mà vì với người cùng quê, ai cũng bỏ qua bước kiểm tra. Chúng tôi viết kỹ ở bài cộng đồng người Việt ở nơi mới.
An toàn ngoài phố: những gì thật sự hay xảy ra
Ở phần lớn thành phố châu Âu, Bắc Mỹ, Úc, rủi ro người mới gặp nhiều nhất ngoài đường là móc túi và giật đồ ở chỗ đông khách du lịch: tàu điện, bến xe, quảng trường trung tâm, xe điện chở khách du lịch. Người mới dễ bị để ý vì đi lại bỡ ngỡ, cầm điện thoại xem bản đồ, mang túi xách lớn.
Vài thói quen đơn giản:
- Điện thoại cất túi trong khi đứng gần cửa tàu. Kẻ giật thường chọn lúc cửa sắp đóng.
- Túi đeo phía trước khi ở nơi đông.
- Không để hộ chiếu, thẻ cư trú, thẻ ngân hàng chung một ví.
- Rút tiền ở máy ATM trong ngân hàng hoặc trong siêu thị, che tay khi nhập mã PIN.
- Ở sân bay, chỉ đi taxi ở hàng chờ chính thức hoặc xe đặt qua ứng dụng.
Ở các nước châu Á và Trung Đông, rủi ro đường phố thường thấp hơn nhưng có chiêu riêng: taxi không bật đồng hồ, dịch vụ đổi tiền đường phố, "hướng dẫn viên tự nguyện" dẫn tới cửa hàng. Ở vùng Caribbean nhỏ, cộng đồng hẹp nên an ninh phụ thuộc nhiều vào việc ở đúng khu và có người địa phương giới thiệu.
Số khẩn cấp và việc cần làm tuần đầu
Người lớn và trẻ em trong nhà cần thuộc số khẩn cấp của nơi mới ngay tuần đầu.
| Nơi | Số khẩn cấp chính |
|---|---|
| Liên minh châu Âu (Bồ Đào Nha, Hy Lạp, Đức, Pháp…) | 112 |
| Mỹ, Canada | 911 |
| Anh | 999 (112 cũng dùng được) |
| Úc | 000 |
| New Zealand | 111 |
| Malaysia | 999 |
| Thái Lan | 191 (cảnh sát), 1669 (cấp cứu y tế), 1155 (cảnh sát du lịch) |
| UAE | 999 (cảnh sát), 998 (cấp cứu) |
Với các nước khác, anh chị tra thông tin cơ bản trong trang wiki quốc gia của nước đó trên QuocTich.com (ví dụ wiki Bồ Đào Nha), hoặc hỏi ngay ở buổi làm thủ tục đầu tiên.
Việc cần làm trong tuần đầu:
- Đăng ký công dân với đại sứ quán hoặc lãnh sự quán Việt Nam ở nước đến, để có đầu mối khi mất giấy tờ hay gặp sự cố.
- Chụp và lưu bản số của hộ chiếu, thẻ cư trú, visa, bằng lái, cất ở hai nơi khác nhau (điện thoại và hộp thư).
- Khoá thẻ ngân hàng Việt Nam khỏi giao dịch quốc tế khi không dùng, bật thông báo mọi giao dịch.
- Mua bảo hiểm tài sản cho người thuê nhà nếu nơi đến phổ biến loại này. Chi phí thường nhỏ so với thiệt hại khi bị trộm.
- Hỏi chủ nhà đã đổi ổ khoá sau người thuê trước chưa.
Mặt bất lợi và rủi ro cần biết trước
Nỗi sợ về giấy tờ là điểm yếu lớn nhất. Người đang chờ gia hạn, đang chờ thẻ cư trú dễ tin cuộc gọi báo "hồ sơ có vấn đề". Hãy biết rõ cơ quan nào xử lý hồ sơ của mình, họ liên lạc bằng kênh nào, và chỉ tin kênh đó. Bài năm đầu ở Lisbon mô tả một ví dụ về cách cơ quan di trú thật sự liên lạc với người nộp hồ sơ.
Ngôn ngữ khiến mình ngại hỏi lại. Nhiều người không hiểu hết cuộc gọi nhưng ngại hỏi, rồi làm theo. Quy tắc cho cả nhà: không hiểu thì không làm, hẹn gọi lại sau khi hỏi người thân hoặc luật sư.
Người lớn tuổi và trẻ vị thành niên là mục tiêu riêng. Cha mẹ lớn tuổi ở nhà một mình ban ngày dễ nhận cuộc gọi lừa đảo nhất; con tuổi mới lớn dễ bị lừa qua trò chơi trực tuyến và mạng xã hội. Nói chuyện với từng người trong nhà, không chỉ vợ chồng. Bài cha mẹ lớn tuổi theo con ra nước ngoài có thêm gợi ý.
Mất tiền qua chuyển khoản gần như không đòi lại được. Ở nhiều nước, ngân hàng chỉ hoàn tiền trong một số trường hợp hẹp. Báo ngân hàng và cảnh sát ngay trong vài giờ đầu là cơ hội duy nhất.
Checklist an toàn cho gia đình mới đến
- [ ] Thuê ngắn hạn tháng đầu, chưa ký hợp đồng một năm từ Việt Nam
- [ ] Đi khảo sát khu định ở vào ba khung giờ khác nhau
- [ ] Cả nhà thuộc số khẩn cấp, dán lên tủ lạnh
- [ ] Đăng ký công dân với cơ quan đại diện Việt Nam
- [ ] Lưu bản số giấy tờ ở hai nơi
- [ ] Thống nhất quy tắc: không chuyển tiền khi bị hối thúc, không hiểu thì không làm
- [ ] Ghi sẵn số và kênh liên lạc chính thức của cơ quan di trú đang xử lý hồ sơ
- [ ] Bật thông báo giao dịch cho mọi thẻ ngân hàng
- [ ] Hỏi chủ nhà về ổ khoá và bảo hiểm cho người thuê
Bước tiếp theo
Trong tuần trước khi bay, hãy ngồi cùng cả nhà mười lăm phút đọc bảng các chiêu lừa ở trên. Chỉ cần mỗi người nhớ một câu: cơ quan nhà nước không gọi điện đòi tiền ngay.
Và nếu gia đình vẫn đang chọn nước, chuyện an toàn nên nằm trong bảng so sánh cùng với chi phí và giấy tờ. Anh chị có thể đặt các lựa chọn cạnh nhau bằng công cụ so sánh trước khi quyết định.
