Tóm tắt nhanh: Năm đầu ở Lisbon nên đi theo thứ tự NIF → tài khoản ngân hàng → nhà thuê có hợp đồng khai với cơ quan thuế → xác nhận cư trú của phường → lịch hẹn AIMA. Làm ngược thứ tự là mất vài tháng chạy vòng. Hàng đợi AIMA vẫn là khâu chậm nhất, nên mọi thứ khác cần xong trước khi tới lượt.
Hầu hết gia đình người Việt chúng tôi đồng hành sang Lisbon đều tưởng khó nhất sẽ là tiếng Bồ Đào Nha. Thực tế, cái làm họ mệt là một vòng luẩn quẩn rất Bồ Đào Nha: ngân hàng hỏi địa chỉ, chủ nhà hỏi tài khoản ngân hàng và thu nhập tại chỗ, phường hỏi hợp đồng thuê, còn AIMA thì hỏi tất cả.
Không có mẹo nào phá được vòng đó. Nhưng có một thứ tự giúp mỗi giấy tờ làm được giấy tờ tiếp theo. Bài này đi theo đúng thứ tự ấy, kèm những chỗ người mới hay vấp.
Vì sao thứ tự giấy tờ quan trọng hơn tốc độ
Ở Bồ Đào Nha, gần như mọi thủ tục đều cần một mã số đã có từ thủ tục trước. Mã số thuế (NIF) là nền. Có NIF mới ký được hợp đồng thuê, mở được tài khoản, đăng ký điện nước, mua được sim trả sau.
Hợp đồng thuê nhà có khai với cơ quan thuế là thứ nền thứ hai. Nó là bằng chứng địa chỉ mà phường (Junta de Freguesia), trung tâm y tế và AIMA đều chấp nhận. Một hợp đồng "tay" không khai thuế, dù chủ nhà rất tử tế, gần như vô dụng cho giấy tờ.
Nhiều người vội thuê ngay căn đầu tiên xem được để "có chỗ ở". Sau ba tháng họ mới biết chủ nhà không phát hành biên lai tiền nhà điện tử, và phải thuê lại từ đầu. Chậm một tuần để chọn đúng căn nhanh hơn nhiều so với thuê hai lần.
NIF: con số mở mọi cánh cửa, và chuyện đại diện thuế
NIF (Número de Identificação Fiscal) là mã số thuế cá nhân, cấp ở văn phòng thuế Finanças. Người chưa cư trú, có địa chỉ ngoài Liên minh châu Âu, thường phải chỉ định một đại diện thuế tại Bồ Đào Nha khi xin NIF. Đại diện này nhận thư từ cơ quan thuế thay anh chị.
Với nhà đầu tư Golden Visa, NIF thường được xin từ Việt Nam qua luật sư, trước cả khi chuyển tiền đầu tư. Đó là cách đúng. Chỗ hay bị quên là bước cập nhật sau đó: khi đã có địa chỉ tại Bồ Đào Nha, cần đổi địa chỉ thuế sang địa chỉ mới và chấm dứt đại diện thuế nếu không còn cần. Để nguyên thì thư của Finanças vẫn đi về văn phòng luật, và có văn phòng tính phí đại diện hằng năm.
Việc thứ hai nên làm ngay là kích hoạt mật khẩu Portal das Finanças. Mật khẩu được gửi bằng thư giấy về địa chỉ thuế. Nếu địa chỉ thuế vẫn là văn phòng luật, anh chị phải nhờ họ chuyển lại, mất thêm một hai tuần.
Mọi nội dung về thuế ở đây chỉ để định hướng giấy tờ. Chúng tôi không tư vấn thuế. Việc có còn ưu đãi nào áp dụng cho anh chị hay không (chế độ NHR cũ đã đóng với người đăng ký mới từ 2024) cần hỏi chuyên gia thuế được cấp phép tại Bồ Đào Nha.
Thuê nhà ở Lisbon: chủ nhà hỏi gì ở người mới đến
Người Việt mới sang có ba điểm yếu trong mắt chủ nhà Lisbon: không có hợp đồng lao động tại chỗ, không có lịch sử thuê nhà tại Bồ Đào Nha, và không có người bảo lãnh (fiador) là cư dân sở tại. Chủ nhà bù lại bằng cách đòi trả trước nhiều tháng tiền nhà, ngoài khoản cọc (caução).
Mức trả trước thay đổi theo thời điểm và theo căn. Có căn hỏi hai tháng cọc, có căn hỏi thêm sáu tháng trả trước. Luật không cấm việc thoả thuận trả trước, nên đừng mất công tranh luận chuyện "có hợp pháp không". Hãy thương lượng bằng hồ sơ: sao kê tài khoản, bằng chứng thu nhập, thư giới thiệu từ ngân hàng.
Ba câu nên hỏi trước khi ký:
- Hợp đồng có được khai với Finanças không, và chủ nhà có phát hành biên lai tiền nhà điện tử (recibo de renda eletrónico) hằng tháng không?
- Căn hộ có giấy phép sử dụng để ở (licença de utilização) không?
- Chi phí chung cư (condomínio) do ai trả, và điện nước đang đứng tên ai?
Nếu một câu trả lời lưỡng lự, hãy coi đó là tín hiệu. Chi tiết về cọc, người bảo lãnh và các chiêu lừa khi thuê nhà ở nước ngoài, chúng tôi viết riêng trong bài thuê nhà lần đầu ở nước ngoài.
Một lối đi an toàn cho tháng đầu: thuê căn hộ dịch vụ hoặc thuê ngắn hạn một đến hai tháng, rồi tự đi xem nhà tận mắt. Xem nhà qua mạng từ Việt Nam là cách dễ mất cọc nhất.
Mở tài khoản ngân hàng Bồ Đào Nha: trước khi sang hay sau?
Nhà đầu tư Golden Visa thường đã có tài khoản mở từ xa, vì cần tài khoản để chuyển vốn. Người đi diện khác (thị thực D7, D8) thì nên mở trước khi nộp hồ sơ thị thực, vì lãnh sự thường yêu cầu chứng minh có tiền trong một tài khoản tại Bồ Đào Nha.
Giấy tờ ngân hàng hay hỏi: hộ chiếu, NIF, bằng chứng địa chỉ (ở nước ngoài cũng được với tài khoản người không cư trú), bằng chứng nghề nghiệp hoặc thu nhập. Với người chuyển số tiền lớn, ngân hàng sẽ hỏi nguồn tiền không kém gì cơ quan xét duyệt đầu tư. Chuẩn bị sẵn bộ giấy tờ như trong bài hồ sơ chứng minh nguồn tiền bị từ chối vì đâu sẽ đỡ bị treo lệnh chuyển.
Khi đã sang ở thật, có hai việc nhỏ nhưng quan trọng:
- Đổi tài khoản sang chế độ cư trú sau khi có địa chỉ tại Bồ Đào Nha. Một số dịch vụ chỉ mở cho tài khoản cư trú.
- Có số điện thoại Bồ Đào Nha để dùng MB WAY, ứng dụng chuyển tiền mà gần như ai cũng dùng, từ trả tiền chợ tới chia tiền ăn.
Phí duy trì tài khoản hằng tháng là chuyện bình thường ở đây. Hỏi rõ gói phí trước khi ký, vì chênh lệch giữa các gói là đáng kể sau một năm.
Hàng đợi AIMA: chờ bao lâu và làm gì trong lúc chờ
AIMA thay SEF quản lý di trú từ cuối tháng 10/2023, nhận luôn phần hồ sơ tồn đọng. Thời gian chờ lịch hẹn và chờ thẻ thay đổi liên tục, khác nhau giữa diện Golden Visa và diện D7/D8. Con số thực tế chúng tôi ghi nhận được viết trong bài thời gian chờ thực tế của Golden Visa Bồ Đào Nha.
Điều người Việt hay quên: hộ chiếu Việt Nam cần thị thực Schengen để vào Bồ Đào Nha. Người đi diện D7/D8 vào bằng thị thực cư trú loại D, thường có hiệu lực 4 tháng, trong lúc đó phải có mặt ở buổi hẹn AIMA. Người đi Golden Visa thường nhập cảnh bằng thị thực Schengen ngắn hạn để dự buổi lấy sinh trắc học. Lịch hẹn AIMA đổi đột ngột thì thị thực của anh chị không tự đổi theo.
Trong lúc chờ, nên làm cho xong mọi thứ không phụ thuộc vào thẻ cư trú: NIF cập nhật địa chỉ, tài khoản, hợp đồng thuê có khai thuế, xác nhận cư trú của phường. Khi tới lượt, hồ sơ đủ ngay một lần. Xem thêm thông tin về điều kiện từng diện ở trang Bồ Đào Nha.
Giữ lại mọi email, mã hồ sơ, ảnh chụp màn hình cổng trực tuyến. Khi có vướng mắc, AIMA gần như chỉ giải quyết dựa trên mã hồ sơ, không dựa trên lời kể.
Số an sinh, bác sĩ gia đình và những con số phụ
Ngoài NIF, còn ba con số anh chị sẽ cần trong năm đầu:
- NISS – số an sinh xã hội, xin qua Segurança Social. Cần khi đi làm hoặc tự kinh doanh.
- Número de utente – số người dùng hệ thống y tế công SNS, đăng ký ở trung tâm y tế (Centro de Saúde) nơi mình ở.
- Atestado de residência – xác nhận cư trú của phường, thường cần hợp đồng thuê có khai thuế hoặc người làm chứng sống trong phường.
Có số utente không có nghĩa là có ngay bác sĩ gia đình. Lisbon thiếu bác sĩ gia đình nhiều năm nay, nhiều cư dân chờ rất lâu. Phần lớn gia đình nhà đầu tư mua bảo hiểm y tế tư để khám nhanh, dùng hệ thống công cho cấp cứu và những việc lớn. Bài y tế công và tư khi có thẻ cư trú phân tích kỹ cách phối hợp hai hệ thống.
Chuyện lái xe là một thủ tục riêng với quy tắc riêng, xem bài đổi bằng lái xe Việt Nam ở nước mới.
Mặt bất lợi: những điều năm đầu ở Lisbon ít ai kể
Chậm là bình thường. Một thủ tục bảy ngày ở Việt Nam có thể mất năm tuần ở đây. Người quen điều hành công việc bằng quan hệ thường khó chịu nhất, vì ở Lisbon quan hệ gần như không rút ngắn được hàng đợi hành chính.
Hợp đồng dịch vụ có ràng buộc dài. Internet, truyền hình, điện thoại thường kèm thời hạn cam kết (fidelização), phổ biến là 24 tháng. Huỷ sớm phải trả phạt. Nếu chưa chắc ở căn hộ đó lâu, hãy hỏi gói không cam kết dù giá tháng cao hơn.
Nhà cũ, lạnh và ẩm. Nhiều căn trung tâm Lisbon xây từ lâu, cách nhiệt kém. Mùa đông không quá lạnh ngoài trời, nhưng trong nhà ẩm và lạnh hơn người Việt tưởng. Khi xem nhà, nhìn góc tường, trần nhà tắm, và hỏi thẳng về máy sưởi.
Quốc tịch xa hơn lời chào bán. Bồ Đào Nha đã siết điều kiện nhập tịch, như chúng tôi phân tích trong bài Bồ Đào Nha kéo quốc tịch từ 5 lên 10 năm. Năm đầu ở Lisbon nên được nhìn như năm dựng nền cư trú, không phải năm đếm ngược tới hộ chiếu.
Checklist 12 tháng đầu ở Lisbon
| Giai đoạn | Việc cần xong | Giấy tờ đi kèm |
|---|---|---|
| Trước khi sang | NIF, tài khoản ngân hàng, hồ sơ nguồn tiền, bản dịch giấy khai sinh và đăng ký kết hôn có hợp pháp hoá | Hộ chiếu, sao kê, giấy tờ hộ tịch |
| Tháng 1–2 | Chỗ ở tạm, đi xem nhà tận mắt, sim điện thoại Bồ Đào Nha | NIF, hộ chiếu |
| Tháng 2–3 | Ký hợp đồng thuê có khai thuế, cập nhật địa chỉ NIF, kích hoạt Portal das Finanças | Hợp đồng, biên lai điện tử |
| Tháng 3–5 | Xác nhận cư trú của phường, số utente, đăng ký trường cho con | Hợp đồng thuê, hộ chiếu |
| Theo lịch AIMA | Sinh trắc học, nhận thẻ cư trú | Toàn bộ hồ sơ gốc |
| Tháng 9–12 | Rà lại hợp đồng dịch vụ, bảo hiểm, chuẩn bị gia hạn | Thẻ cư trú, biên lai |
Với Golden Visa, còn một mốc cần nhớ: yêu cầu có mặt tối thiểu tại Bồ Đào Nha (7 ngày trong năm đầu, 14 ngày cho mỗi giai đoạn hai năm tiếp theo, theo quy định hiện hành). Nó thấp, nhưng phải chứng minh được bằng dấu nhập cảnh.
Bước tiếp theo
Nếu anh chị đang ở giai đoạn cân nhắc, hãy tính tổng ngân sách năm đầu, gồm cả tiền nhà trả trước và phí luật sư, bằng công cụ ước tính chi phí đầu tư, rồi so với các nước khác trước khi chốt. Nếu đã có kết quả phê duyệt, hãy lập ngay một bảng theo dõi giấy tờ theo đúng thứ tự trên và hỏi đơn vị tư vấn ba câu: ai cập nhật địa chỉ NIF cho tôi, ai theo dõi lịch AIMA, và ai chịu trách nhiệm khi lịch hẹn bị đổi.
