Tóm tắt nhanh: Cộng đồng người Việt ở nơi mới là chỗ dựa rất tốt cho ba tháng đầu: chỗ mua đồ ăn, bác sĩ nói tiếng Việt, kinh nghiệm trường lớp, người trò chuyện. Nhưng với những việc liên quan đến tiền, giấy tờ pháp lý và mua bán doanh nghiệp, chính sự tin tưởng vì "người mình" lại là rủi ro lớn nhất. Dựa vào cộng đồng để hiểu đời sống, còn tiền và giấy tờ thì phải qua người có giấy phép.
Có một điều mà người làm nghề định cư lâu năm đều biết nhưng ít khi nói ra: phần lớn những vụ mất tiền của gia đình mới sang mà chúng tôi từng nghe kể không đến từ người bản xứ, mà đến từ người Việt quen biết. Không phải vì người Việt xấu. Mà vì với người lạ, ai cũng cẩn thận; với người cùng quê, cùng chùa, cùng nhóm Facebook, người ta bỏ qua những bước kiểm tra mà bình thường mình sẽ làm.
Bài này không nhằm làm anh chị e ngại cộng đồng. Ngược lại, cộng đồng là tài sản thật. Bài này giúp anh chị biết dựa vào đến đâu thì an toàn, và chỗ nào phải dừng lại.
Mỗi nơi có một "lớp" cộng đồng khác nhau
Người Việt ở nước ngoài không phải một khối. Mỗi nước có cộng đồng hình thành từ những làn sóng khác nhau, và điều đó quyết định anh chị sẽ gặp ai, nói chuyện gì, được giúp thế nào.
| Nơi | Làn sóng chính hình thành cộng đồng | Điều anh chị nên biết trước |
|---|---|---|
| Mỹ, Canada, Úc, Pháp | Người di tản và đoàn tụ sau 1975, nay đã sang thế hệ thứ hai, thứ ba | Cộng đồng lớn, nhiều dịch vụ bằng tiếng Việt; mỗi thế hệ có trải nghiệm riêng, người mới nên lắng nghe nhiều hơn tranh luận |
| Đức, Séc, Ba Lan | Lao động hợp tác từ thập niên 1980, nay nhiều người đã kinh doanh ổn định | Mạng lưới chợ và buôn bán rất mạnh; nhiều thông tin thực tế về thủ tục địa phương |
| Nhật, Hàn, Đài Loan | Du học sinh và lao động kỹ năng, phần lớn trẻ tuổi | Năng động, giỏi công nghệ, nhưng ít người có kinh nghiệm về đầu tư định cư |
| Bồ Đào Nha, Hy Lạp, Síp, UAE | Nhỏ, mới, phần đông là gia đình đầu tư và người làm dịch vụ | Ít người để hỏi; thông tin hay đi qua chính các đơn vị bán dịch vụ |
| Caribbean | Rất ít người Việt sống thật tại chỗ | Hầu như không có cộng đồng; đa số chỉ giữ hộ chiếu |
Hiểu bảng này giúp anh chị đặt kỳ vọng đúng. Một gia đình đầu tư sang Lisbon sẽ không tìm thấy khu phố Việt như ở Houston hay Toronto, và không nên thất vọng vì điều đó.
Cộng đồng giúp được những việc gì trong ba tháng đầu
Đây là những thứ cộng đồng làm tốt hơn bất kỳ tài liệu hướng dẫn nào:
- Chợ và đồ ăn: tiệm châu Á nào có nước mắm ngon, chỗ nào bán rau thơm, lò nào làm bánh mì. Chuyện tưởng nhỏ nhưng giúp cả nhà bớt nhớ nhà rất nhiều.
- Bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ nói tiếng Việt: ở những nơi có cộng đồng lớn, đây là thông tin quý nhất, nhất là với cha mẹ lớn tuổi.
- Kinh nghiệm trường lớp: trường nào có chương trình hỗ trợ học sinh mới, lớp học thêm nào đáng tiền, câu lạc bộ thể thao nào thân thiện.
- Chùa, nhà thờ, hội đồng hương: chỗ để cha mẹ có bạn, để con cháu học tiếng Việt cuối tuần, để gia đình có Tết.
- Kinh nghiệm hành chính đời thường: thủ tục đăng ký địa chỉ, đổi bằng lái, đăng ký điện nước — người đi trước thường nhớ cả những chỗ vấp nhỏ.
Với những việc này, anh chị cứ mạnh dạn hỏi. Người Việt ở xa phần lớn rất sẵn lòng giúp người mới, vì chính họ cũng từng được giúp như vậy.
Chỗ phải dừng lại: tiền, giấy tờ và mua bán
Có năm nhóm việc mà chúng tôi khuyên tuyệt đối không làm chỉ dựa trên lời giới thiệu của người quen trong cộng đồng.
Cho vay, góp vốn, "gửi tiền làm ăn"
Người mới sang thường có tiền mặt, chưa có kênh đầu tư, và muốn làm quen. Đó là hồ sơ lý tưởng cho những lời mời "góp vốn mở tiệm", "gửi tiền lãi cao", "chơi hụi". Ở nhiều nước, tranh chấp kiểu này không có giấy tờ nên gần như không đòi lại được.
Mua lại doanh nghiệp từ người Việt
Đây là chỗ đặc biệt nhạy cảm với người đi diện E-2 Mỹ. Tiệm nail, nhà hàng, tiệm giặt được rao bán trong cộng đồng rất nhiều. Một số rất tốt. Một số có doanh thu trên sổ sách khác xa thực tế, hợp đồng thuê mặt bằng sắp hết hạn, hoặc nợ thuế chưa trả.
Mua doanh nghiệp phải qua luật sư và kế toán độc lập, kiểm tra hồ sơ thuế nhiều năm, hợp đồng thuê, giấy phép. Bài lộ trình E-2 cho người Việt nói kỹ về chuyện chọn doanh nghiệp.
"Dịch vụ giấy tờ" không có giấy phép
Ở Mỹ có hiện tượng gọi là "notario": người tự xưng làm được giấy tờ di trú nhưng không phải luật sư. Ở châu Âu cũng có dạng tương tự. Họ nói tiếng Việt, giá rẻ, tận tình — và một lá đơn nộp sai có thể ảnh hưởng tình trạng cư trú của cả gia đình. Giấy tờ di trú, thuế, hợp đồng chỉ làm với người có giấy phép hành nghề mà anh chị kiểm tra được.
Tư vấn thuế truyền miệng
"Ở đây ai cũng khai thế này" là câu nguy hiểm nhất. Hoàn cảnh thuế của một gia đình đầu tư có tài sản ở Việt Nam khác hẳn một gia đình làm công ăn lương. Chúng tôi không tư vấn thuế, và anh chị cũng đừng nhận tư vấn thuế từ bàn tiệc.
Mua nhà qua người quen
Người giới thiệu nhà trong cộng đồng có thể nhận hoa hồng từ bên bán mà không nói ra. Không sai luật ở mọi nơi, nhưng anh chị nên biết để tự đặt câu hỏi.
Dấu hiệu nhận biết một lời mời đáng ngờ
Danh sách kiểm này áp dụng cho cả người Việt lẫn người bản xứ, nhưng chúng tôi thấy nó đặc biệt hữu ích với những lời mời đến qua mối quan hệ cộng đồng:
- [ ] Có yêu cầu quyết định nhanh ("mai người khác lấy rồi")
- [ ] Có lợi nhuận cố định cao hơn hẳn lãi ngân hàng địa phương
- [ ] Người mời ngại để anh chị đưa luật sư hoặc kế toán riêng vào xem
- [ ] Giao dịch bằng tiền mặt hoặc chuyển về tài khoản cá nhân ở Việt Nam
- [ ] Không có hợp đồng bằng ngôn ngữ của nước sở tại
- [ ] Người giới thiệu cũng là người hưởng lợi nhưng không nói rõ
- [ ] Nhắc nhiều đến "ai trong cộng đồng cũng làm vậy"
- [ ] Không cho gặp trực tiếp bên thứ ba (chủ nhà, ngân hàng, cơ quan cấp phép)
Chỉ cần hai dấu hiệu trở lên, anh chị nên dừng lại và hỏi người ngoài cuộc. Bài an toàn khi mới đến nước mới có thêm các chiêu lừa thường nhắm vào người mới.
Mặt bất lợi: sống quá gần cộng đồng cũng có cái giá
Ngoài chuyện tiền bạc, còn một rủi ro ít người để ý: sống hoàn toàn trong "bong bóng" người Việt.
- Tiếng địa phương không tiến bộ. Đi chợ Việt, khám bác sĩ Việt, bạn bè toàn người Việt — ba năm sau vẫn không tự gọi được một cuộc điện thoại. Tới lúc cần thi quốc tịch thì rất vất vả. Xem thêm bài học tiếng trước khi đi.
- Con cái bị kẹt giữa hai thế giới. Trẻ đi học thì hoà nhập với bạn bản xứ, về nhà thì cả không gian là Việt Nam. Không sai, nhưng cha mẹ cần chủ động bước ra cùng con.
- Tin đồn và so sánh. Cộng đồng nhỏ thì chuyện nhà ai cũng lan nhanh: nhà nào mua nhà gì, con nhà ai học trường nào. Áp lực so sánh không ít hơn ở Việt Nam.
- Thông tin lỗi thời. Kinh nghiệm của người sang cách đây mười lăm năm có thể không còn đúng với luật hiện tại. Chính sách di trú đổi nhanh hơn trí nhớ của cộng đồng.
- Khó từ chối khi đã nhận ơn. Được giúp nhiều trong những tháng đầu thì về sau rất khó nói "không" khi được nhờ đứng tên hộ, làm chứng, hay góp một phần vốn. Nên giữ ranh giới rõ ngay từ đầu.
Cách cân bằng mà nhiều gia đình thành công áp dụng: giữ một chân trong cộng đồng Việt để có gốc, và một chân ngoài — câu lạc bộ thể thao, hội phụ huynh ở trường, lớp học tiếng địa phương — để có đường.
Tìm cộng đồng ở đâu khi mới đến
Nếu nơi anh chị đến có cộng đồng lớn, anh chị sẽ tự gặp. Nếu nhỏ, đây là những chỗ nên thử:
- Chùa hoặc nhà thờ có sinh hoạt tiếng Việt. Kể cả khi anh chị không theo đạo, những dịp lễ lớn là cơ hội gặp nhiều người nhất.
- Hội sinh viên Việt Nam ở các trường đại học. Trẻ, nhiệt tình, và biết rõ thủ tục hành chính mới nhất vì họ vừa làm xong.
- Nhóm mạng xã hội theo thành phố. Hữu ích để hỏi đáp nhanh, nhưng nhớ rằng mọi lời chào mời dịch vụ trong đó đều cần kiểm tra lại.
- Tiệm ăn và chợ châu Á. Chủ tiệm thường là người biết nhiều người nhất trong khu vực.
- Lớp tiếng Việt cuối tuần cho trẻ. Cha mẹ đưa con đi học là cách kết bạn tự nhiên nhất.
Ở các nước cộng đồng nhỏ như Hy Lạp hay Bồ Đào Nha, đôi khi anh chị sẽ là người đi trước — và việc anh chị sẵn lòng giúp người đến sau là cách tốt nhất để cộng đồng hình thành.
Câu hỏi nên đặt ra khi chọn nơi định cư
Nếu cộng đồng Việt là yếu tố quan trọng với gia đình, nhất là khi có cha mẹ lớn tuổi đi cùng, hãy đưa nó vào tiêu chí chọn nước ngay từ đầu:
- Thành phố mình định sống có bao nhiêu gia đình Việt?
- Họ thuộc làn sóng nào, nếp sống có gần với gia đình mình không?
- Có bác sĩ, luật sư, kế toán nói tiếng Việt và có giấy phép hành nghề không?
- Có chùa, nhà thờ, lớp tiếng Việt cho trẻ không?
- Nếu gần như không có cộng đồng, gia đình mình có chịu được không, đặc biệt là người không đi làm?
Anh chị có thể dùng trang gợi ý chương trình để lọc các lựa chọn theo mục tiêu của cả gia đình, không chỉ theo giá.
Bước tiếp theo
Trước khi đi, hãy nhờ đơn vị tư vấn hoặc người quen giới thiệu một hai gia đình Việt đang sống ở đúng thành phố anh chị định đến, và hẹn một cuộc gọi. Hỏi họ về đời sống, không hỏi về đầu tư.
Rồi viết ra hai danh sách: những việc anh chị sẽ nhờ cộng đồng, và những việc anh chị sẽ chỉ làm qua người có giấy phép. Dán danh sách thứ hai ở chỗ dễ thấy trong năm đầu.
