Tóm tắt nhanh: Không có một mức tiếng "đủ" chung cho mọi người. Đi chợ, đưa con đi học cần khoảng A2; gọi điện cho phòng khám, làm việc với ngân hàng cần B1 vững; đi làm văn phòng hoặc thi quốc tịch ở nhiều nước cần B1–B2 kèm giấy chứng nhận. Cách học hiệu quả nhất trước khi đi là luyện đúng những tình huống anh chị sẽ gặp trong 90 ngày đầu, không phải luyện đề thi.
Chúng tôi gặp rất nhiều gia đình học tiếng Anh hai năm liền, thi IELTS được 6.0, rồi sang tới nơi vẫn đứng hình ở quầy thuốc. Họ không kém. Họ học để thi, còn cuộc sống thì hỏi những câu không có trong đề.
Sự thật trái trực giác là: phần khó nhất của ngôn ngữ ở nước mới không phải là nói chuyện, mà là gọi điện thoại và đọc thư của cơ quan nhà nước. Nói chuyện trực tiếp còn có tay chân, nét mặt, người đối diện chịu nói chậm. Điện thoại thì không có gì trong ba thứ đó.
Bài này chia việc học tiếng theo từng việc cụ thể anh chị phải làm, để mỗi người tự biết mình cần tới đâu — và cái gì chưa cần.
Vì sao "bao nhiêu điểm là đủ" là câu hỏi sai
Điểm thi đo khả năng làm bài trong phòng thi. Cuộc sống đo khả năng xoay xở khi người ta nói nhanh, nói giọng địa phương, và không có ai chấm điểm lại.
Hai người cùng 6.0 có thể sống rất khác nhau. Người luyện nghe radio địa phương, đọc báo khu phố, tập gọi điện đặt lịch thì năm đầu nhẹ nhàng. Người chỉ luyện Writing Task 2 thì năm đầu rất mệt.
Câu hỏi đúng là: trong ba tháng đầu, tôi phải tự làm những việc gì, và việc nào tôi có thể nhờ người khác? Trả lời xong câu đó, mức tiếng cần thiết hiện ra rất rõ.
Bảng mức tiếng theo từng việc trong đời sống
Chúng tôi dùng khung tham chiếu châu Âu (CEFR) vì hầu hết các nước dùng nó hoặc quy đổi được về nó. A1 là mới bắt đầu, C2 là gần như người bản xứ.
| Việc cần làm | Mức tối thiểu để tự làm | Ghi chú của người trong nghề |
|---|---|---|
| Đi siêu thị, chợ, mua đồ dùng | A1–A2 | Chủ yếu là đọc nhãn, hỏi giá, hỏi chỗ để hàng |
| Đi taxi, xe buýt, tàu điện | A2 | Ứng dụng làm hộ gần hết; khó nhất là nghe thông báo đổi tuyến |
| Nói chuyện với giáo viên của con | A2–B1 | Buổi họp đầu năm nên có người đi cùng hoặc xin gặp riêng |
| Đặt lịch khám qua điện thoại | B1 | Việc khó nhất của năm đầu với hầu hết gia đình |
| Mô tả triệu chứng với bác sĩ | B1 | Mang theo giấy ghi sẵn triệu chứng, thuốc đang dùng |
| Ký hợp đồng thuê nhà | B1–B2 | Không nên tự ký nếu chưa đọc hiểu điều khoản đặt cọc và chấm dứt |
| Làm việc với ngân hàng, thuế | B1–B2 | Thư của cơ quan thuế dùng từ ngữ riêng, người bản xứ cũng phải đọc chậm |
| Đi làm văn phòng | B2 trở lên | Tuỳ ngành; ngành chăm sóc khách hàng đòi hỏi cao hơn |
| Mở doanh nghiệp nhỏ | B1 + người giúp việc giấy tờ | Chủ không cần giỏi nhất, nhưng phải đọc được hợp đồng của mình |
Nhìn bảng sẽ thấy: phần lớn việc đời thường chỉ cần A2–B1. Cái làm người Việt mệt không phải thiếu từ vựng cao cấp, mà thiếu phản xạ trong đúng vài chục tình huống lặp đi lặp lại.
Loại giấy tờ cư trú quyết định mức tiếng bắt buộc
Đây là chỗ nhiều người lẫn lộn. Có thứ tiếng anh chị cần để sống, và có thứ tiếng anh chị bắt buộc phải chứng minh để giữ hoặc nâng cấp giấy tờ. Hai chuyện khác nhau.
Diện không đòi chứng chỉ ngôn ngữ
Quốc tịch đầu tư ở Caribbean như Grenada không có bài thi ngôn ngữ nào. Golden Visa Hy Lạp cũng không đòi chứng chỉ tiếng khi cấp và gia hạn thẻ. Visa E-2 của Mỹ không có ngưỡng điểm cố định, nhưng buổi phỏng vấn thì anh chị phải tự trình bày được việc kinh doanh của mình.
Không bắt buộc không có nghĩa là không cần. Người cầm Golden Visa sống ở Athens mà không nói được câu tiếng Hy Lạp nào vẫn sống được, nhưng mỗi lần làm việc với văn phòng hành chính là một lần phải thuê người đi cùng.
Diện có ngưỡng ngôn ngữ khi lên quốc tịch
Đây là nhóm cần tính từ sớm, vì kỳ thi quốc tịch thường rơi vào năm thứ năm trở đi, lúc mà nhiều người đã quen sống bằng vốn tiếng "đủ xài".
- Bồ Đào Nha: xin quốc tịch cần chứng minh tiếng Bồ ở mức A2. Nghe thì thấp, nhưng tiếng Bồ phát âm khó hơn nhiều người tưởng.
- Canada: người từ 18 đến 54 tuổi xin quốc tịch phải chứng minh tiếng Anh hoặc tiếng Pháp ở mức CLB 4, tương đương khoảng A2–B1.
- Đức: quốc tịch đòi tiếng Đức B1 kèm bài thi hiểu biết xã hội.
- Anh: thường trú và quốc tịch đòi tiếng Anh B1 từ một đơn vị thi được công nhận.
- Hy Lạp: giữ Golden Visa thì không cần, nhưng nhập quốc tịch phải thi tiếng Hy Lạp (mức B1) kèm kiến thức lịch sử, văn hoá.
Chính sách ngôn ngữ thay đổi khá thường xuyên. Nhiều nước châu Âu đang có xu hướng nâng yêu cầu, như bài Thuỵ Điển siết quốc tịch và Ireland siết quốc tịch đã phân tích. Anh chị nên hỏi đơn vị tư vấn con số hiện hành, có ghi ngày, trước khi lập kế hoạch học.
Tiếng Anh có "đủ dùng" ở nước không nói tiếng Anh không?
Câu trả lời thật là: đủ để sống sót, không đủ để sống thoải mái.
Ở Lisbon, Athens, Dubai hay Kuala Lumpur, anh chị có thể dùng tiếng Anh cho hầu hết việc hằng ngày ở khu trung tâm. Ở UAE và Malaysia, tiếng Anh gần như là ngôn ngữ làm việc chung, nên người Việt biết tiếng Anh thường thấy thoải mái nhất.
Nhưng ở Bồ Đào Nha hay Hy Lạp, ba chỗ tiếng Anh hay "hết tác dụng" là: văn phòng hành chính địa phương, phòng khám công, và các cuộc gọi tổng đài. Nhân viên trẻ nói tiếng Anh tốt; nhân viên lớn tuổi ở quầy hành chính thì không phải lúc nào cũng vậy.
Chiến lược thực tế cho gia đình chọn nước không nói tiếng Anh là: giữ tiếng Anh làm nền, học thêm tiếng địa phương đến A2 trong năm đầu. A2 đủ để chào hỏi, đọc biển, hỏi đường, và quan trọng hơn cả — người địa phương thấy anh chị chịu cố gắng thì họ tự chuyển sang tiếng Anh với thái độ khác hẳn.
Nên học gì trong sáu tháng trước khi đi
Nếu chỉ còn khoảng sáu tháng, đừng học theo giáo trình từ bài một. Học theo tình huống. Đây là danh sách mà chúng tôi hay đưa cho các gia đình:
- Tự giới thiệu và giải thích tình trạng cư trú của mình trong 30 giây: đến từ đâu, diện gì, ở đây bao lâu. Câu này anh chị sẽ nói hàng chục lần ở ngân hàng, trường học, văn phòng thuê nhà.
- Đánh vần tên và địa chỉ bằng bảng chữ cái của ngôn ngữ đó. Tên người Việt có nhiều chữ lạ, nhân viên sẽ ghi sai nếu anh chị không đánh vần rõ.
- Đặt lịch hẹn qua điện thoại: xin gặp ai, ngày nào, giờ nào, đổi lịch ra sao.
- Mô tả triệu chứng bệnh thông thường: sốt, ho, đau ở đâu, từ bao giờ, dị ứng thuốc gì.
- Số, ngày tháng, tiền: nghe nhanh số điện thoại, số tài khoản, số tiền. Người mới hay sai ở chỗ này nhất.
- Từ vựng nhà ở: đặt cọc, hợp đồng, sửa chữa, hoá đơn điện nước, chủ nhà, người quản lý toà nhà.
- Từ vựng trường học của con: nghỉ ốm, xin phép, họp phụ huynh, bữa trưa, đồng phục.
- Ba câu cứu nguy: "Xin nói chậm lại", "Anh chị viết ra giúp tôi được không", "Tôi có thể gọi lại sau khi có người phiên dịch không".
Tám nhóm này phủ được phần lớn những gì anh chị cần tự nói trong ba tháng đầu.
Cái không cần làm trước khi đi
Người chuẩn bị kỹ hay mắc bệnh làm thừa. Đây là mấy việc chúng tôi khuyên đừng dồn sức trước khi đi:
- Không cần luyện viết học thuật nếu không có ý định đi học hay xin việc văn phòng ngay. Viết email ngắn lịch sự là đủ.
- Không cần thi chứng chỉ sớm nếu diện của anh chị chưa đòi. Chứng chỉ ngôn ngữ thường có hạn dùng khoảng hai năm; thi quá sớm có thể phải thi lại khi đến lúc nộp hồ sơ quốc tịch.
- Không cần học ngữ pháp đến nơi đến chốn trước khi nói. Người địa phương tha thứ lỗi ngữ pháp rất dễ; họ khó chịu hơn khi anh chị không nói gì.
- Không cần học giọng chuẩn Anh hay chuẩn Mỹ. Hãy nghe giọng của đúng nơi mình sẽ sống: tiếng Anh ở Dublin, Sydney hay Dubai nghe rất khác nhau.
- Không cần mua trọn gói khoá học đắt tiền trước khi đi. Ở nhiều nước, chính quyền địa phương hoặc hội đoàn có lớp ngôn ngữ cho người mới đến với chi phí thấp; nên hỏi trước khi trả tiền.
Trẻ em và người lớn tuổi: hai nhóm cần kế hoạch khác
Trẻ dưới 12 tuổi học tiếng qua trường nhanh hơn bố mẹ rất nhiều. Việc bố mẹ cần làm không phải là nhồi tiếng trước khi đi, mà là giúp con không sợ. Chúng tôi viết kỹ phần này ở bài năm đầu của trẻ ở trường mới.
Một cái bẫy hay gặp: bố mẹ thấy con nói tiếng mới nhanh thì bỏ luôn tiếng Việt ở nhà. Vài năm sau, con không nói chuyện được với ông bà. Giữ tiếng Việt ở nhà không làm con chậm học tiếng mới; nhiều nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy nền tiếng mẹ đẻ vững còn giúp trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn.
Người lớn tuổi thì ngược lại: học rất chậm và dễ nản. Mục tiêu hợp lý cho cha mẹ trên 60 tuổi là thuộc khoảng vài chục câu sống còn, biết đọc số và địa chỉ nhà, biết gọi số khẩn cấp. Phần còn lại dựa vào con cháu và cộng đồng. Bài cha mẹ lớn tuổi theo con ra nước ngoài bàn kỹ chuyện này.
Mặt bất lợi: những rủi ro khi đánh giá thấp chuyện ngôn ngữ
Nói thẳng những chỗ mà thiếu tiếng thật sự gây thiệt hại, không chỉ là bất tiện:
- Ký giấy tờ không hiểu. Hợp đồng thuê nhà, hợp đồng mua doanh nghiệp, giấy uỷ quyền. Nhiều trường hợp mất tiền cọc hoặc gánh điều khoản bất lợi chỉ vì tin lời người giới thiệu.
- Phụ thuộc hoàn toàn vào một người phiên dịch. Nếu người đó cũng là người bán dịch vụ cho anh chị, mâu thuẫn lợi ích là có thật.
- Bỏ lỡ thư của cơ quan nhà nước. Thư nhắc gia hạn, thư đòi bổ sung giấy tờ, thư thuế — để quá hạn có thể bị phạt hoặc ảnh hưởng tình trạng cư trú.
- Vợ hoặc chồng đi theo bị cô lập. Người đi làm thì có môi trường nói tiếng hằng ngày; người ở nhà thì không, và khoảng cách tiếng giữa hai vợ chồng lớn dần. Đây cũng là lý do bài việc làm cho vợ chồng đi theo luôn bắt đầu bằng chuyện ngôn ngữ.
- Tới lúc thi quốc tịch mới phát hiện không đủ. Nhiều người sống năm, sáu năm bằng vốn tiếng "đủ xài" rồi mới biết mình phải thi lên B1 kèm bài viết.
Câu hỏi nên hỏi đơn vị tư vấn về ngôn ngữ
Trước khi ký, anh chị nên hỏi thẳng mấy câu này và yêu cầu trả lời bằng văn bản:
- Diện này, ở giai đoạn cấp thẻ, gia hạn và lên quốc tịch, mỗi giai đoạn có yêu cầu ngôn ngữ gì không? Mức nào? Chứng chỉ nào được chấp nhận?
- Người phụ thuộc (vợ/chồng, con trên 18 tuổi, cha mẹ) có phải thi không? Người trên bao nhiêu tuổi thì được miễn?
- Buổi phỏng vấn (nếu có) dùng ngôn ngữ gì? Có được mang phiên dịch không?
- Nếu chính sách ngôn ngữ đổi giữa chừng, hồ sơ đang xử lý có bị áp quy định mới không?
- Đơn vị có hỗ trợ phiên dịch hoặc người đi cùng trong những buổi làm giấy tờ đầu tiên không, phí tính riêng hay đã gồm?
Để so sánh nhanh các chương trình theo nhiều tiêu chí cùng lúc, anh chị có thể dùng công cụ so sánh hoặc trang gợi ý chương trình của chúng tôi.
Bước tiếp theo
Lấy tờ giấy, viết ra mười việc anh chị chắc chắn phải tự làm trong ba tháng đầu ở nơi mới. Với mỗi việc, ghi mức tiếng theo bảng ở trên. Việc nào vượt quá khả năng hiện tại thì đó là thứ cần luyện trước — hoặc là thứ cần có người hỗ trợ trong giai đoạn đầu.
Nếu diện anh chị chọn có yêu cầu ngôn ngữ khi lên quốc tịch, hãy đưa việc học vào kế hoạch từ năm thứ nhất, không đợi đến năm thứ năm.
