Tóm tắt nhanh: Năm đầu ở trường mới, trẻ thường trải qua một giai đoạn gần như không nói ở lớp, có thể kéo dài vài tháng — đó là bình thường, không phải dấu hiệu học kém. Việc cha mẹ nên làm là giữ nhịp sinh hoạt ổn định, giữ tiếng Việt ở nhà và làm việc sớm với giáo viên. Việc không nên làm là dồn thêm lớp học thêm, so điểm với bạn, và hỏi "hôm nay con học được gì" mỗi tối.
Cha mẹ người Việt khi đưa con sang trường mới thường lo một điều: con có theo kịp không. Nhưng trong năm đầu, câu hỏi đáng lo hơn là: con có thấy an toàn ở đó không. Trẻ thấy an toàn thì học tiếng rất nhanh. Trẻ thấy bị ép thì co lại, và mọi lớp học thêm đều không bù được.
Chúng tôi viết bài này từ kinh nghiệm của nhiều gia đình khách hàng đã chuyển con sang trường ở nước ngoài, cùng những điều giáo viên hỗ trợ học sinh mới ở các nước thường khuyên phụ huynh. Không có công thức chung cho mọi đứa trẻ, nhưng có những sai lầm lặp lại rất đều.
Giai đoạn im lặng: vì sao con không nói gì ở lớp
Trẻ học ngôn ngữ thứ hai thường trải qua một thời kỳ mà giới giáo dục gọi là "giai đoạn im lặng". Con nghe, quan sát, hiểu dần, nhưng gần như không nói. Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tuỳ tuổi và tính cách.
Điều quan trọng: im lặng không có nghĩa là không học. Nhiều trẻ hiểu phần lớn những gì giáo viên nói trước khi dám nói câu đầu tiên. Một ngày nào đó con sẽ bắt đầu nói — thường là cả cụm câu một lúc, chứ không phải từng từ.
Cha mẹ hay làm hỏng giai đoạn này bằng cách ép con "nói tiếng Anh đi" ở nhà, hoặc bắt con đọc to trước khách. Áp lực đó kéo dài thời gian im lặng, không rút ngắn.
Năm đầu đi qua những chặng nào
Mỗi trẻ một khác, nhưng đây là nhịp mà các gia đình chúng tôi đồng hành hay gặp, cùng điều nên để ý ở từng chặng:
| Chặng | Điều thường thấy | Điều cha mẹ nên làm |
|---|---|---|
| Hai tuần đầu | Hào hứng hoặc sợ hãi rõ rệt; mệt khi về nhà | Cho con ngủ sớm, bữa tối nhẹ nhàng, đừng hỏi dồn |
| Tháng thứ nhất đến thứ ba | Im lặng ở lớp, hay chơi một mình, có thể khóc buổi sáng | Gặp giáo viên, hỏi con có bạn ngồi cùng giờ ăn trưa không |
| Tháng thứ ba đến thứ sáu | Bắt đầu nói cụm từ, có một hai bạn thân | Mời bạn của con về chơi, cho con tham gia một hoạt động ngoại khoá |
| Tháng thứ sáu đến hết năm | Giao tiếp khá tự nhiên, nhưng đọc viết học thuật còn chậm | Hỏi trường về hỗ trợ ngôn ngữ; đừng vội so điểm |
| Năm thứ hai | Tiếng giao tiếp gần như bạn bè; tiếng học thuật vẫn cần thêm thời gian | Theo dõi môn cần đọc nhiều như khoa học xã hội, văn |
Một điều nên biết: tiếng giao tiếp và tiếng học thuật là hai thứ khác nhau. Con có thể nói chuyện trôi chảy với bạn sau một năm, nhưng để đọc hiểu một bài lịch sử hay viết một bài luận ngang bạn bản xứ thì thường cần lâu hơn nhiều. Đừng thấy con nói giỏi mà nghĩ con đã theo kịp mọi môn.
Việc cha mẹ nên làm trong ba tháng đầu
Danh sách kiểm này không dài, nhưng từng việc đều có tác dụng thật:
- [ ] Xin gặp giáo viên chủ nhiệm trong hai tuần đầu, không đợi họp phụ huynh. Kể về con: tính cách, sở thích, món ăn không ăn được, chuyện gì làm con lo.
- [ ] Hỏi trường có chương trình hỗ trợ ngôn ngữ không (thường gọi là EAL hoặc ESL). Hỏi cụ thể: bao nhiêu giờ mỗi tuần, học tách lớp hay có người hỗ trợ ngay trong lớp.
- [ ] Xin một "bạn đồng hành" cho con trong những tuần đầu — nhiều trường có sẵn cách làm này, chỉ là phụ huynh không hỏi.
- [ ] Giữ nhịp sinh hoạt cố định: giờ ngủ, giờ ăn, giờ chơi. Trẻ mệt vì phải hiểu một ngôn ngữ mới cả ngày; giấc ngủ là thứ bù đắp.
- [ ] Giữ tiếng Việt ở nhà. Tiếng mẹ đẻ vững giúp con có chỗ dựa tinh thần và, theo nhiều nghiên cứu về trẻ song ngữ, còn hỗ trợ việc học ngôn ngữ thứ hai.
- [ ] Đọc sách cùng con bằng cả hai thứ tiếng. Sách tranh đơn giản của nước sở tại là cách tốt để cả cha mẹ và con cùng học.
- [ ] Cho con một hoạt động ngoài giờ không cần nói nhiều: bơi, bóng đá, vẽ, âm nhạc. Con có bạn qua hoạt động trước khi có bạn qua lời nói.
- [ ] Tìm hiểu giờ ăn trưa và giờ ra chơi. Đó là lúc trẻ mới dễ cô đơn nhất, không phải giờ học.
Việc không nên làm, dù xuất phát từ thương con
Đây là những điều chúng tôi thấy cha mẹ người Việt hay làm, với ý tốt, nhưng thường phản tác dụng:
- Dồn thêm lớp học thêm ngay từ tháng đầu. Con đã phải xử lý một ngôn ngữ mới cả ngày; thêm hai giờ học thêm buổi tối là lấy mất thời gian nghỉ, không phải thêm kiến thức.
- So điểm với bạn cùng lớp hoặc với anh chị họ ở Việt Nam. Năm đầu điểm số không phản ánh khả năng của con, chỉ phản ánh mức độ làm quen.
- Hỏi "hôm nay con học được gì" mỗi tối. Câu hỏi này thường nhận về "không có gì". Hỏi cụ thể hơn: "Giờ ăn trưa con ngồi cạnh ai?", "Hôm nay có gì làm con cười không?"
- Xin cho con nhảy lớp hoặc học lùi lớp chỉ vì tiếng. Phần lớn hệ thống xếp theo tuổi vì lý do tâm lý xã hội. Học lùi một lớp để "theo kịp tiếng" có thể khiến con lệch bạn bè suốt nhiều năm. Nên nghe ý kiến của trường trước.
- Bỏ tiếng Việt vì sợ con lẫn lộn. Trẻ trộn hai thứ tiếng trong một câu là giai đoạn tự nhiên, không phải rối loạn.
- Hứa "sang đó rồi sẽ vui". Nếu con không vui ngay, con sẽ nghĩ mình có lỗi. Nói thật rằng lúc đầu sẽ khó, và bố mẹ ở đây.
Trẻ nhỏ và tuổi teen: năm đầu rất khác nhau
Dưới 10 tuổi
Trẻ nhỏ hoà nhập nhanh nhất. Tiếng giao tiếp đến rất tự nhiên qua chơi đùa. Điều cần để ý là tâm lý xa ông bà, xa bạn cũ; con có thể biểu hiện qua giấc ngủ, ăn uống, hoặc quay lại những thói quen của tuổi nhỏ hơn. Thường tự hết sau vài tháng.
Từ 11 đến 15 tuổi
Đây là lứa khó nhất. Bạn bè quan trọng hơn gia đình, trong khi con chưa đủ tiếng để kết bạn. Chương trình học đòi hỏi đọc viết nhiều. Nhiều gia đình chọn thời điểm chuyển nước để tránh con vào đúng giữa lứa tuổi này, hoặc chọn trường quốc tế có nhiều học sinh cũng mới đến như con. Bài chọn trường quốc tế khi chuyển nước đi kỹ vào tiêu chí chọn trường.
Từ 16 tuổi trở lên
Con đã có định hướng, có thể tự quyết nhiều hơn. Điều cần tính là đường vào đại học: chuyển nước ở lứa này ảnh hưởng trực tiếp tới hồ sơ xét tuyển và học phí đại học. Bài hộ chiếu thứ hai và đường học tập của con phân tích phần này.
Mặt bất lợi: dấu hiệu con cần được hỗ trợ thêm
Phần lớn khó khăn của năm đầu tự qua. Nhưng có những dấu hiệu không nên chờ:
- Con không chịu đi học kéo dài, đau bụng, đau đầu mỗi sáng ngày đi học nhưng khỏe vào cuối tuần.
- Con không nhắc tới bất kỳ bạn nào sau vài tháng, và giáo viên xác nhận con chơi một mình gần như mọi lúc.
- Có dấu hiệu bị bắt nạt: đồ dùng mất, quần áo rách, không muốn nói về giờ ra chơi. Trẻ mới, chưa nói được tiếng, là đối tượng dễ bị nhắm tới.
- Thay đổi lớn về ăn ngủ kéo dài hơn vài tuần.
- Con nói những câu kiểu "con không muốn ở đây nữa" một cách nghiêm túc, lặp lại.
Khi thấy những dấu hiệu này, hãy hẹn gặp giáo viên và chuyên viên tư vấn học đường của trường. Ở nhiều nước như Canada hay Úc, trường công và trường quốc tế đều có bộ phận hỗ trợ học sinh; phụ huynh chỉ cần hỏi. Đừng coi việc tìm hỗ trợ là "làm to chuyện".
Cha mẹ cũng đang có năm đầu của mình
Một điều ít ai nói: trẻ đọc cảm xúc của cha mẹ rất nhạy. Cha mẹ căng thẳng vì giấy tờ, vì công việc, vì nhớ nhà — con sẽ cảm nhận được, dù không ai nói ra.
Năm đầu của cả gia đình, như bài chuyển cả gia đình sang sống mô tả, là năm mọi người cùng mệt. Cha mẹ chăm cho mình — ngủ đủ, có bạn để nói chuyện, có thời gian riêng — cũng là chăm cho con.
Nếu cha mẹ chưa tự tin tiếng địa phương, hãy học song song với con. Bài học tiếng trước khi đi bao nhiêu là đủ có gợi ý mức tiếng tối thiểu để phụ huynh tự làm việc với nhà trường.
Bước tiếp theo
Nếu gia đình chưa đi: hãy chọn thời điểm chuyển trường cẩn thận. Vào đầu năm học dễ hơn giữa năm, vì cả lớp cùng bắt đầu và giáo viên có kế hoạch đón học sinh mới. Nếu chưa chọn được nước, trang gợi ý chương trình giúp lọc theo mục tiêu học tập của con.
Nếu con đã đi học: tuần này, hãy hẹn một buổi gặp ngắn với giáo viên, và tối nay thử đổi câu hỏi "hôm nay học gì" thành "hôm nay có gì vui không". Câu trả lời sẽ cho anh chị biết nhiều hơn bảng điểm.
