Cha mẹ lớn tuổi theo con ra nước ngoài: y tế, visa và nỗi cô đơn

Tóm tắt nhanh: Đưa cha mẹ lớn tuổi theo con ra nước ngoài có ba bài toán: giấy tờ cư trú, bảo hiểm y tế, và đời sống tinh thần. Giấy tờ thường giải được, dù có nước phải chờ rất lâu; bảo hiểm y tế cho người trên 65 tuổi là khoản chi lớn nhất và hay bị tính thiếu; còn nỗi cô đơn là lý do phổ biến nhất khiến cha mẹ xin về sau một hai năm.

Khi gia đình ngồi lại tính chuyện định cư, câu hỏi về cha mẹ thường được đặt ra muộn nhất, và trả lời vội nhất: "Thì đưa ông bà đi cùng." Nhưng trong những gia đình chúng tôi đồng hành, cha mẹ lớn tuổi thường là người vất vả nhất ở nơi mới — không phải vì sức khoẻ, mà vì họ là người duy nhất trong nhà không có lý do gì để ra khỏi cửa mỗi sáng.

Con đi làm, cháu đi học. Ông bà ở nhà trong một căn nhà ngoại ô, không lái xe, không nói được tiếng, không có hàng xóm quen. Căn nhà rộng hơn ở Việt Nam, nhưng thế giới thì hẹp lại.

Bài này đi qua cả ba bài toán, theo thứ tự mà gia đình nên tính.

Mỗi nước mở cửa cho cha mẹ theo một cách rất khác nhau

Đây là chỗ khác biệt lớn giữa các diện định cư. Có diện đưa cha mẹ vào ngay từ hồ sơ đầu. Có diện phải đợi con có quốc tịch mới bảo lãnh được. Có nước gần như đóng cửa.

Bảng trên cho thấy một điều hay bị bỏ qua: nếu cha mẹ là lý do quan trọng, hãy đưa họ vào tiêu chí chọn chương trình ngay từ đầu, không phải tính sau. Chọn E-2 Mỹ vì phù hợp với việc kinh doanh của mình, rồi mới phát hiện cha mẹ chỉ sang được bằng visa du lịch từng đợt, là chuyện chúng tôi gặp không ít. Anh chị có thể đặt các lựa chọn cạnh nhau bằng công cụ so sánh.

Chuẩn bị hồ sơ cho cha mẹ: những chỗ hay vấp

Hồ sơ của người lớn tuổi thường vướng những chỗ mà hồ sơ của người trẻ không có:

• Giấy khai sinh cũ hoặc không có. Nhiều cụ sinh trước 1960 có giấy khai sinh bản sao chép tay, thông tin không khớp với chứng minh nhân dân. Phải xử lý chuyện này sớm, vì nó quyết định việc chứng minh quan hệ cha mẹ — con.
• Tên và năm sinh lệch giữa các giấy tờ. Chuyện rất thường gặp. Cần giấy xác nhận hoặc trích lục thống nhất trước khi dịch thuật.
• Khám sức khoẻ. Một số diện đòi khám sức khoẻ định cư; người có bệnh mạn tính cần mang đủ hồ sơ bệnh án để bác sĩ đánh giá, tránh phải khám lại.
• Chứng minh phụ thuộc tài chính. Với các diện yêu cầu cha mẹ "phụ thuộc", cần chứng từ con chu cấp đều đặn, không phải chỉ một lần chuyển khoản trước khi nộp.
• Hộ chiếu sắp hết hạn. Nhiều hồ sơ đòi hộ chiếu còn hạn đủ dài; làm lại hộ chiếu giữa chừng thì phải cập nhật số hộ chiếu trên mọi giấy tờ đã nộp. Nên kiểm tra hạn hộ chiếu của cha mẹ ngay từ đầu.

Bài hồ sơ gia đình ba thế hệ hướng dẫn chi tiết cách sắp xếp giấy tờ cho cả nhà.

Bảo hiểm y tế: khoản chi lớn nhất và hay bị tính thiếu nhất

Đây là phần mà chúng tôi khuyên gia đình tính kỹ nhất, và tính bằng con số thật từ công ty bảo hiểm, không phải con số ước lượng. Chúng tôi không tư vấn bảo hiểm; phần dưới là những điều cần hỏi.

Vì sao bảo hiểm cho người lớn tuổi khó

Phí bảo hiểm y tế tư nhân tăng mạnh theo tuổi, và nhiều hãng giới hạn tuổi nhận hợp đồng mới. Bệnh có sẵn — huyết áp, tiểu đường, tim mạch — thường bị loại trừ hoặc chỉ được chi trả sau một thời gian chờ. Nghĩa là đúng những bệnh cha mẹ cần chữa nhất lại có thể không được bảo hiểm trả.

Y tế công không mở cửa ngay

Ở nhiều nước, người mới sang không được dùng y tế công ngay, hoặc chỉ dùng được sau thời gian cư trú nhất định. Ví dụ ở Mỹ, người có thẻ xanh chưa đủ năm năm cư trú thường chưa thể tham gia Medicare; trong thời gian đó phải dựa vào bảo hiểm tư hoặc các gói trên chợ bảo hiểm. Ở Canada, người sang bằng Super Visa không được bảo hiểm y tế tỉnh chi trả, nên bảo hiểm tư là điều kiện bắt buộc của visa.

Chi tiết từng nước có ở bài y tế công và tư khi có thẻ cư trú.

Những câu nên hỏi công ty bảo hiểm

• Tuổi tối đa nhận hợp đồng mới là bao nhiêu? Đến tuổi nào thì không gia hạn được nữa?
• Bệnh có sẵn nào bị loại trừ? Có thời gian chờ không?
• Mức đồng chi trả và khấu trừ mỗi năm là bao nhiêu?
• Có chi trả khi cha mẹ về Việt Nam chơi vài tháng không?
• Phí năm sau có thể tăng bao nhiêu, dựa trên tiêu chí gì?

Nỗi cô đơn: lý do phổ biến nhất khiến cha mẹ xin về

Chúng tôi dành hẳn một mục cho chuyện này, vì nó quyết định cha mẹ có ở lại được hay không nhiều hơn cả visa và bảo hiểm.

Dấu hiệu cần để ý trong năm đầu

• Cha mẹ ngủ nhiều hơn bình thường, hoặc thức khuya và dậy muộn.
• Không muốn ra ngoài dù thời tiết đẹp.
• Nhắc đến chuyện "về quê" ngày càng nhiều, kể cả bằng câu đùa.
• Gọi điện về Việt Nam nhiều giờ mỗi ngày.
• Hay gắt gỏng với cháu, hoặc ngược lại, im lặng hẳn.

Những dấu hiệu này không có nghĩa là cha mẹ bị bệnh, nhưng là tín hiệu cần thay đổi nhịp sống.

Những gì thật sự giúp được

• Chọn nơi ở theo khả năng tự đi lại của ông bà, không chỉ theo trường của cháu. Gần tuyến xe buýt, gần chợ, có công viên đi bộ được là ưu tiên.
• Tìm một "điểm đến" cố định mỗi tuần: chùa, nhà thờ, lớp dưỡng sinh, trung tâm sinh hoạt người cao tuổi. Ở những nơi có cộng đồng Việt, đây là cứu cánh.
• Cho ông bà một vai trò: đưa đón cháu, chăm vườn, nấu bữa tối. Người lớn tuổi cô đơn nhất khi thấy mình vô dụng.
• Học vài chục câu tiếng địa phương cùng số điện thoại khẩn cấp, địa chỉ nhà. Không cần nhiều, nhưng đủ để tự đi một đoạn đường.
• Lên lịch về Việt Nam rõ ràng, để cha mẹ có điều mong đợi.

Mặt bất lợi và rủi ro cần biết trước

• Mùa đông dài và tối ở các nước phương Bắc. Canada, Bắc Âu, miền bắc nước Mỹ: nhiều tháng trời lạnh, ra ngoài khó, trầm cảm theo mùa ở người lớn tuổi là chuyện có thật.
• Về Việt Nam lâu có thể ảnh hưởng giấy tờ. Với thẻ xanh Mỹ, vắng mặt dài có thể bị xem là từ bỏ thường trú; từ một năm trở lên mà không có giấy phép tái nhập thì rủi ro rất cao. Nhiều diện thường trú khác cũng có yêu cầu cư trú tối thiểu. Hãy kiểm tra trước khi cho cha mẹ về quê ăn Tết dài ngày.
• Chi phí y tế có thể vượt dự tính. Một đợt nằm viện không được bảo hiểm ở Mỹ có thể tốn một khoản rất lớn.
• Khoảng cách thế hệ trong cùng một nhà. Ba thế hệ sống chung, cháu nói tiếng nước ngoài, con bận việc — mâu thuẫn nhỏ tích tụ nhanh hơn ở Việt Nam, vì không ai có chỗ để "đi ra ngoài một lúc".
• Quyết định quốc tịch. Cha mẹ nhập quốc tịch nước khác thì cần tính chuyện giữ quốc tịch Việt Nam, nhất là khi còn nhà đất, lương hưu hay thừa kế ở quê. Nên hỏi luật sư chuyên về quốc tịch trước khi nộp đơn.

Không nhất thiết phải ở hẳn

Một mô hình ngày càng nhiều gia đình chọn: cha mẹ có giấy tờ cư trú hoặc hộ chiếu để đi lại tự do, nhưng chia năm thành hai phần — vài tháng ở với con cháu, phần còn lại ở Việt Nam với bạn bè, họ hàng, bác sĩ quen.

Mô hình này giải được bài toán cô đơn và giảm áp lực bảo hiểm, nhưng phải chọn loại giấy tờ không đòi hỏi cư trú quá khắt khe. Golden Visa Hy Lạp hay hộ chiếu Caribbean hợp với cách sống này hơn thẻ xanh Mỹ. Bài sống hai nơi, hai mùa phân tích kỹ cách làm.

Danh sách kiểm trước khi đưa cha mẹ sang

• [ ] Diện định cư của gia đình có đường cho cha mẹ không, từ lúc nào?
• [ ] Giấy khai sinh, giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ đã khớp thông tin chưa?
• [ ] Đã có báo giá bảo hiểm y tế thật, ghi rõ loại trừ bệnh có sẵn?
• [ ] Đã có bác sĩ gia đình hoặc phòng khám dự kiến ở nơi mới?
• [ ] Đơn thuốc dài hạn đã được dịch, mang đủ thuốc cho giai đoạn đầu?
• [ ] Nhà ở có thang máy hoặc phòng ngủ tầng trệt?
• [ ] Đã tìm được ít nhất một nơi sinh hoạt cộng đồng gần nhà?
• [ ] Cha mẹ biết số khẩn cấp, địa chỉ nhà và vài câu tiếng địa phương?
• [ ] Đã tính lịch về Việt Nam và kiểm tra yêu cầu cư trú của giấy tờ?

Bước tiếp theo

Trước khi quyết định, hãy để cha mẹ sang ở thử một đợt dài vài tháng bằng visa du lịch, đúng vào mùa khó nhất của nơi đó. Hỏi ý kiến ông bà sau chuyến đi, và lắng nghe thật.

Nếu cả nhà vẫn muốn đi, hãy mang câu hỏi về cha mẹ vào buổi tư vấn đầu tiên, không phải buổi cuối cùng. Đó là cách để chọn đúng chương trình cho cả ba thế hệ.