Tóm tắt nhanh: Quay về Việt Nam sau vài năm định cư không phải thất bại, và ngày càng nhiều gia đình làm vậy. Sai lầm hay gặp không nằm ở quyết định về, mà ở chỗ buông giấy tờ nước ngoài quá vội hoặc giữ mà không đủ điều kiện rồi mất ngang. Trước khi về, cần xử lý ba việc: tư cách cư trú ở nước ngoài, giấy tờ cư trú và quốc tịch ở Việt Nam, và con cái chuyển trường.
Trong nghề này, người ta hay nói về lúc đi. Rất ít ai nói về lúc về.
Nhưng chúng tôi gặp đều đặn những gia đình, sau ba năm, năm năm, có khi mười năm ở nước ngoài, quyết định quay về. Lý do thường không phải vì "bên kia không tốt". Cha mẹ già yếu cần người chăm. Việc kinh doanh ở nhà cần người trực tiếp điều hành. Người chồng hay người vợ không tìm được việc đúng chuyên môn. Hoặc đơn giản: họ nhớ nhà hơn họ tưởng.
Điều bất ngờ là quay về có nhiều thủ tục hơn lúc đi. Và phần lớn rắc rối đến từ chỗ gia đình về theo cảm xúc, không theo kế hoạch.
Quyết định quan trọng nhất: giữ hay buông tư cách ở nước ngoài?
Đây là câu hỏi phải trả lời trước khi đặt vé, vì nó quyết định mọi thứ sau đó.
Nếu anh chị đã có quốc tịch nước ngoài, về Việt Nam không làm mất quốc tịch đó. Hộ chiếu vẫn còn, chỉ cần gia hạn đúng hạn. Đây là trường hợp dễ nhất.
Nếu anh chị mới là thường trú nhân, mỗi nước có quy tắc riêng về số ngày phải có mặt để giữ thẻ:
| Tư cách | Quy tắc chính | Nếu về hẳn Việt Nam |
|---|---|---|
| Thường trú nhân Canada | Có mặt 730 ngày trong mỗi 5 năm | Có thể giữ thêm vài năm nhờ số ngày đã tích luỹ, rồi mất nếu không quay lại |
| Thẻ xanh Mỹ | Vắng mặt kéo dài bị xem là từ bỏ cư trú; có thể xin giấy phép tái nhập trước khi đi, thường tối đa 2 năm | Về hẳn thì thực chất là bỏ thẻ; có thể chủ động nộp đơn từ bỏ |
| Định cư vĩnh viễn ở Anh | Thường mất nếu rời Anh liên tục quá 2 năm | Có cơ chế xin quay lại, nhưng không tự động |
| Golden Visa Hy Lạp | Không yêu cầu có mặt tối thiểu | Giữ được nếu còn giữ khoản đầu tư |
| Golden Visa Bồ Đào Nha | Có yêu cầu có mặt tối thiểu thấp | Giữ được nếu vẫn sang đủ ngày và giữ khoản đầu tư |
Lời khuyên của chúng tôi: đừng buông vội. Nhiều gia đình về rồi sau hai năm muốn quay lại vì con muốn học đại học ở đó, hoặc vì tình hình kinh doanh đổi. Nếu còn giữ được với chi phí hợp lý, hãy giữ ít nhất tới khi cuộc sống ở Việt Nam ổn định.
Nhưng cũng đừng giữ nửa vời. Giữ thẻ xanh mà ở Việt Nam quá lâu, rồi quay lại Mỹ với tâm thế "thẻ vẫn còn hạn", có thể gặp rắc rối ở cửa khẩu. Nếu đã quyết định về hẳn, chủ động xử lý rõ ràng thường tốt hơn để tình trạng lửng lơ. Nhịp sống chia đôi thời gian giữa hai nơi là một lựa chọn trung gian, chúng tôi đã phân tích kỹ trong bài sống hai nơi, nửa năm mỗi bên.
Giấy tờ ở Việt Nam: những thứ có thể đã thay đổi khi anh chị vắng nhà
Người đi vài năm thường ngạc nhiên vì thủ tục trong nước đã đổi.
Sổ hộ khẩu giấy đã bỏ từ 01/01/2023. Thông tin cư trú nay nằm trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về cư trú, gắn với số định danh cá nhân và căn cước.
Đăng ký thường trú có thể đã bị xoá. Theo Luật Cư trú hiện hành, người xuất cảnh để định cư ở nước ngoài có thể bị xoá đăng ký thường trú. Khi về, anh chị cần làm lại thủ tục đăng ký thường trú hoặc tạm trú, thường phải có hộ chiếu Việt Nam còn hạn và giấy tờ chứng minh chỗ ở hợp pháp.
Căn cước và định danh điện tử. Nếu căn cước hết hạn trong thời gian ở nước ngoài, cần làm lại. Tài khoản định danh điện tử mức 2 ngày càng cần cho giao dịch ngân hàng, thuế, dịch vụ công.
Tài khoản ngân hàng trong nước. Ngân hàng đã siết xác thực sinh trắc học; tài khoản lâu không dùng có thể bị tạm khoá, cần ra quầy cập nhật.
Nếu đã thôi quốc tịch Việt Nam thì sao?
Một số người, vì luật nước kia hoặc vì lựa chọn cá nhân, đã thôi quốc tịch Việt Nam. Khi về, họ là người nước ngoài gốc Việt trên giấy tờ.
Hệ quả thực tế:
- Nhập cảnh: dùng hộ chiếu nước ngoài, cần thị thực hoặc giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Giấy miễn thị thực có thời hạn tối đa 5 năm, mỗi lần tạm trú tối đa 180 ngày.
- Ở dài hạn: muốn ở lâu hơn, cần thẻ tạm trú theo một diện hợp lệ (đầu tư, lao động, thân nhân…).
- Nhà đất: quyền sở hữu nhà ở và sử dụng đất của người không còn quốc tịch Việt Nam bị giới hạn hơn so với công dân. Luật Đất đai 2024 có những thay đổi cho người gốc Việt định cư ở nước ngoài; chúng tôi không tư vấn bất động sản, anh chị cần hỏi luật sư trước khi mua hay nhận thừa kế.
- Trở lại quốc tịch: pháp luật Việt Nam có thủ tục xin trở lại quốc tịch Việt Nam. Hồ sơ mất thời gian và không phải lúc nào cũng được giữ quốc tịch nước ngoài song song.
- Con cái: con sinh ở nước ngoài, nếu chưa đăng ký quốc tịch Việt Nam, cũng chỉ là người nước ngoài khi về.
Các quy định về giữ và trở lại quốc tịch, anh chị xem bài xin giữ quốc tịch Việt Nam và song tịch Việt Nam đọc đúng luật.
Con cái: phần khó nhất của việc quay về
Người lớn về là về nhà. Trẻ con lớn lên ở nước ngoài về là đi tới một nước mới.
Con học chương trình nước ngoài vài năm thường gặp ba vấn đề:
- Tiếng Việt học thuật yếu. Con nói tiếng Việt ở nhà được, nhưng đọc sách giáo khoa, viết văn, học sử bằng tiếng Việt là chuyện khác. Vào trường công ngay thường rất vất vả.
- Chương trình không khớp. Lớp theo tuổi ở nước ngoài có thể lệch với lớp ở Việt Nam; môn học, cách đánh giá khác nhau.
- Giấy tờ học tập. Học bạ, bảng điểm nước ngoài muốn dùng ở trường Việt Nam thường phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch công chứng. Làm lúc còn ở nước ngoài dễ hơn nhiều so với gửi về sau.
Phần lớn gia đình chọn trường quốc tế hoặc song ngữ để con chuyển tiếp. Tiêu chí chọn trường khi chuyển nước, chúng tôi đã viết ở bài chọn trường quốc tế khi chuyển nước — áp dụng ngược lại khi về nhà cũng đúng.
Một điều nên nói thật với con: con có quyền không muốn về. Tuổi teen đã có bạn bè, thói quen, bản sắc ở nơi kia. Nếu con đã có quốc tịch hay thường trú bên đó, đường quay lại học đại học vẫn mở; nói rõ điều này giúp con đỡ cảm giác bị bứng đi.
Tiền và tài sản khi chuyển về
Tiền mặt khi nhập cảnh: mang ngoại tệ tiền mặt vượt 5.000 USD (hoặc tương đương), hay tiền đồng vượt 15 triệu, phải khai hải quan. Chuyển khoản qua ngân hàng luôn an toàn hơn.
Tài khoản ở nước ngoài: đóng hay giữ tuỳ kế hoạch, nhưng đừng để tài khoản "chết" rồi bị ngân hàng đóng, mất quyền truy cập vào thư điện tử và mã xác thực.
Lương hưu, an sinh đã đóng ở nước ngoài: nhiều nước vẫn chi trả khi anh chị sống ở nước khác, nhưng điều kiện rất khác nhau. Hỏi thẳng cơ quan an sinh của nước đó trước khi về.
Thuế: mang quốc tịch hay thẻ xanh Mỹ thì nghĩa vụ khai thuế với Mỹ vẫn còn dù sống ở Việt Nam. Về thuế nói chung, chúng tôi không tư vấn; bài hộ chiếu thứ hai không thay đổi thuế giải thích vì sao quốc tịch và cư trú thuế là hai chuyện.
Mặt bất lợi: cú sốc văn hoá ngược
Ít ai chuẩn bị cho điều này, vì "về nhà mình thì sốc gì".
Nhịp sống khác. Sau vài năm quen giờ giấc, hàng lối, hẹn là đúng, nhiều người mất vài tháng mới quen lại với nhịp đô thị đông đúc, giờ giấc linh hoạt hơn.
Quan hệ đã đổi. Bạn bè có vòng tròn mới, đối tác cũ đã chuyển hướng. Người về thường mất một hai năm mới dựng lại mạng lưới công việc.
Câu hỏi từ người xung quanh. "Sao lại về?" — câu hỏi vô tư mà nặng nề. Người về dễ cảm thấy phải giải thích, như thể mình thất bại.
Kinh nghiệm nước ngoài không tự quy đổi. Nhà tuyển dụng trong nước đánh giá kinh nghiệm quốc tế tuỳ ngành; không phải ai về cũng được trả cao hơn.
Hai vợ chồng không cùng nhịp. Rất thường gặp: một người háo hức về, người kia đã bén rễ ở nơi mới. Quyết định về cần là quyết định của cả hai, không phải một người chiều người kia.
Điều giúp nhiều nhất, theo những gia đình chúng tôi đồng hành: coi năm đầu tiên về nước như năm đầu tiên ở nước ngoài — có kế hoạch, có danh sách việc, và kiên nhẫn với chính mình.
Checklist trước khi về hẳn
| Việc | Làm ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quyết định giữ hay buông tư cách cư trú nước ngoài | Tư vấn luật di trú nước đó | Nếu giữ, ghi rõ hạn cuối phải quay lại |
| Gia hạn hộ chiếu Việt Nam, kiểm tra căn cước | Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài | Làm trước khi về dễ hơn |
| Hợp pháp hoá học bạ, bảng điểm, bằng cấp | Nước đang sống | Cho cả con và người lớn |
| Đăng ký khai sinh, quốc tịch Việt Nam cho con sinh ở nước ngoài (nếu chưa) | Cơ quan đại diện Việt Nam | Tránh cảnh con là người nước ngoài ở chính nhà mình |
| Hồ sơ bệnh án, sổ tiêm chủng | Bác sĩ gia đình ở nước ngoài | Xin bản tóm tắt trước khi đóng hồ sơ |
| Lương hưu, an sinh, thuế | Cơ quan an sinh, chuyên gia thuế | Xin văn bản xác nhận quyền lợi |
Bước tiếp theo
Nếu anh chị đang cân nhắc về, hãy lập kế hoạch ít nhất sáu tháng trước ngày bay, và làm các giấy tờ phía nước ngoài trước — vì một khi đã về, xin một bản hợp pháp hoá hay gia hạn từ xa sẽ chậm và tốn hơn nhiều.
Nếu anh chị muốn giữ một "cánh cửa" ở nước ngoài mà không phải sống ở đó, hãy xem những phương án không ràng buộc số ngày cư trú. Công cụ kết hợp hộ chiếu cho thấy một hộ chiếu thứ hai cộng với hộ chiếu Việt Nam mở được bao nhiêu nước — thông tin để anh chị cân xem có cần giữ tư cách cư trú đang có hay không.
